Mendiko osterak: Geldo Caudiel Ojos Negros bide berdetik

2026(e)ko maiatzaren 30(a), larunbata

Geldo Caudiel Ojos Negros bide berdetik

Gaurko ibilbidean Ojos Negros bide berdetik Geldo herritik Caudiel herriraino Jérica herria bisitatuz. Bidea erosoa eta 54 kilometro pasatxo dituena. Hasieran gehiena aldapan gora denez, itzulera errazago burutzeko aukera eskaintzen du.

Ibilbidea eta altimetria.

Ibilbidea

Altimetria

Geldo herriko arean gaua eman eta bertatik abiatuko naiz ibilbidea burutzeko. Herrira igo eta errepidera zuzenduko naiz.

Geldoko area

Aurreneko errotondara iritsi eta zuzen jarraitu beharko da bertze errotondara iristeko.

Errotondan zuzen jarraitu

Bigarrenean aldiz eskuinetik jo beharko dugu zubiaren azpitik igarotzeko.

Eskuinetik

Zubia igaro beharko da. Hau bide berdearena da beraz igaro eta aurrerago eskuinetik bide gorrira iristeko.

Zubia

Bidegurutzean eskuinetik Ojos Negrosera iristeko.

Eskuinetik

Bide berdera atera eta ezkerretik gora jarraitu beharko da ibilbidea.

Ezkerretik Ojos Negrosetik

Rambla Torrecillara iritsi eta bertan zubi batetatik gainditu.

Rambla Torrecilla

Zutoina

Altura herrira hurbilduko naiz bide berdetik.

Alturara

Altura herrira iristean igerilekuaren paretik igaroko da bidea.

Alturako igerilekua

Altura

Herritik aterako naiz bide berdetik

Zutoina

Aurrerago Navajas herrira iritsiko naiz. Camping baten paretik igaroko gara eta herria beheko aldean utziko dugu.

Navajasera jaisteko bidegurutzea

Aurreneko tunel batetara iritsiko naiz ondoren.

Tunela

Handik atera eta behatoki eta askaltokitxo bat dago. Regajo behatokia.

Regajo behatokia

Regajo behatokitik panoramika

Behatokian atsedenalditxo bat hartuko dut, eta Regajoko presa behatzeko aukera izango dut.

Aurrera jarraituko dut bertze tunel batetara iristeko. Ia 12 kilometro.

Tunela

Mataburros errekatxoa izango da ondoren. Zubi batetatik igaro beharko delarik.

Mataburros errekatxoa

Bi kilometro aurrerago Pancia ibaira iritsiko naiz.Oraingo zubia handiagoa izango da.

Palancia ibaia

Santa Barbara Trenbide pasagunera iritsiko naiz.

Santa Barbara Trenbide pasagunea

Errepidera atera eta bidegurutzean bidegorritik Jérica herrirantz

Errepidetik Jéricara

Jérica

Herrira iristeko, bidegorri txiki bat dago errepidearen bazterrean.

Jéricako gaztelua

Iberiar Aroan hainbat kokaleku daude aire zabalean, eta horietako bat Gazteluko barrutian dago, hirigunearen barruan.

Erromatarren garaian oso aztarna garrantzitsuak daude. Udalerrian dokumentatutako hilarri kopurua aipatu behar da, Castellóko probintziako ugariena baita. Gaur egun, erdiak baino ez dira kontserbatzen, gutxi gorabehera, baina desagertutakoak ondo dokumentatuta daude. Aipamen berezia merezi du "Quintia Prova" izeneko hilarriak. Antzinako Hispanian zegoen bakarra da, arku erromatarrak estatuekin zuen prezioa aipatzen duena.

Musulmanen aroak behin betiko kokalekua ekarriko du herriaren egungo kokalekuan, Gazteluaren eraikuntzarekin. Gazteluaren aztarna garrantzitsuak kontserbatzen dira, nahiz eta gerora hainbat garaitako berrikuntzak egin ziren.

Jéricaren kasuan, badakigu inguruan 1249ko populazio-kartak populatu zuela, eta herri berean gertatu zen gazteluaren inguruan birkokatzea. Hori guztia sendotzen eta egituratzen da, premia berrietara egokitzeko. Garai honetako aztarna bakarra gaur egungo San Roke ermitaren oinaldean geratzen den dorrea da. Ermita gazteluaren oinaldean dago, eta gaur egun arte iritsi da, eliza eraikitzean kanpandorre gisa berrerabili baita. Eraikuntzak tapio-garaiko ohiko metodoa jarraitzen du.

Jéricako kanpai dorrea

Hilerritik bidegorria jarraituko dut baina herrira iristean ezkerretara joko dut Santa Águeda elizara joateko.

Santa Águeda eliza

Hasieran estilo gotikoan eraikia, hainbat arazo zirela medio San Roke ermitako gurtza utzi eta XVIII. mendean barroko estiloan eraberritu zutenean. Bost atalekoa da eta erdiko habeartea alboetako kaperetan dago, nahiz eta eskuinaldekoak zabalagoak izan. Oinaldean, Jaunartzearen Kapera dago, XVIII. mendearen erdialdean eraikia. Gaur egun ikusten dugun Aldare Nagusia Gerra Zibilaren amaieran suntsitutako Eskualdeek egindako kopia bat da. Atal hori ixten duen gangaren dekorazioa, eraberritze barrokoaren jatorrizkoa bada.

Elizaren fatxada 1749. urtekoa da, eta lur horietan hain hedatuta dauden fatxada-erretaulen multzokoa. Eskuinaldeko horman harresiaren hirugarren ingurabideko bi dorre daude sartuta.

Interes Kulturaleko Ondasun deklaratua.

Santa Águeda eliza

Plazatik, ezkerretara gorantz aldapa jarraituko dut harresia gainditzeko.

San Roque atea

San Roque atera iritsi eta azken aldapanSan Roque baselizako aparkalekura iritsiko naiz.

Harresiak

Harresiak igarota plazan baselizaren beheko partean dagoen zutoinean bizikleta utziko dut bisita oinez jarraitzeko.

Jéricako kanpai dorrea

Informazio ohola

Sarn Roque baseliza inguratuko dut eta goiko partetik gaztelua eta harresiak bisitatzera joko dut.

San Roke ermita

Gaur egungo San Roke ermita gazteluaren behealdean dago, harresitutako lehen esparruaren barruan eta aurreko eraikin arabiar baten gainean.

XIII. mendean, ojiba-arkudun eliza gisa eraiki zen, eta, ondoren, obra utzi ondoren, zurezko teilatu batek estaltzen du, bi isurkiko isurialdea duena, eraikitakoaren hondamena eragozteko. 1384an, abside poligonala eta gurutzadura dituen eliza gotiko berriaren obrak kontratatu ziren.

San Roke ermita

Eraikinaren egungo pertzepzioa esku-hartzeen ondorio da. Oinplano irregularrekoa da, gerora egin ziren eranskinengatik, eta gaur egun aldare nagusia dagoen nabearen alboko sarrera du. Habearte horren albotik, lehen atala gurutze-gangaz estalita baitago, absidea dago, eta haren aurrealdeko fatxadan ojiba-arku bat dago. Absidearen parean, bi ogiba-arkuz inguratuta, hirugarren esparru bat irekitzen da.

Gorputz nagusia "Errekonkistako Gotikoa" izeneko estiloan eraikia du, estilo horri Valentziako lurralde osoan geratzen zaizkion adibide bakanetatik, eta burualdea hasierako estilo gotikokoa da. Baseliza honen garrantzia Arabiar Artetik Gotikora igarotzea ikusi ahal izatean datza.

Goiko aldeko askaltokitik gaztelurantz abiatuko naiz.

Gazteluko kalea eta San Roke baseliza hartzen dituen hiribilduko LEHEN BARRUTI HARRESITUA deitzen diogu, 520 metroko altueran lurraren sestra-lerroaren arabera igarotzen den gotorleku-lerroarekiko ukitzailea. Altuagoak diren barrutiei GAZTELUKO ESPARRUAK deitzen diegu, eta baxuenei, berriz, hiribilduaren BIGARREN HARRESI-ESPARRUA, hiribilduaren erdialdetik dagoen gotorleku-lerroak ixten duena, Valcaliente, Peñuela, San Ramón, La Cambra eta del Ruejo kaleak barne, Alcudia dorrea erantsiz; eta hiribilduaren HIRUGARREN HARRESI-ESPARRUA, behealdetik igarotzen den gotorleku-lerroak mugatzen duena, Vayo historialariaren kalea – Arrabala baino lehen – erantsiz eta Jaime erregearen kalea – antzinako bide erreala – eta ibaiaren kaleak harresitik kanpo utziz.

Gaztelurako igoeran

Gazteluaren eta bere gotorlekuen muga gaur egungo San Roke ermitaren iparraldeko hormatala da, ekialdetik mendebalderako norabideari jarraituz, eta hesia hiribilduaren hegoaldean eta maldaren punturik altuenean dauden gazteluko esparruekin lotzen du.

Lehen esparru hori mugatzen duen hesia ekialdeko aldetik jaisten da gazteluaren azken harresi-lerrotik, 520 metroko altuerari dagokion lurraren sestra-kurbaren arabera. Bertan, harresiaren oinarriaren aztarnak ikusten dira – harlangaitzezko beheko ilarak, partzelen atzealdetik jarraitzen du mihiseak. Lehen dorre horrek oinplano angeluzuzena du -luzea baino luzeagoa-, etxebizitzaren zati gisa gaitua eta harlangaitzez eraikia, obraren oinetik aterea, izkinak kateatuz harlandua erabiliz. Dorrea aldapan behera jaisten den harresi-hormaren gailurretik nabarmentzen da, lurraren desnibeletara egokituz, Gazteluko, Labe Txikiko eta San Rokeko kaleek osatzen duten etxadian kokatutako dorre bateraino, argi eta garbi ikus daitekeena Portaleko kaletik -kanpoaldetik lehen esparru horretara eta beheragoko mailan-. Oinplano zirkularreko dorrea da, harmailen bidezko harlangaitzez eraikia, eta hiribildua gotortzen duten ondoz ondoko barrutiek bat egiten dute bertan. Hori dela eta, hainbat berreraikuntza egin behar dira, eraldaketa berrienetaraino (baoak irekitzea, estaltzea...).

Harresiaren frontera iritsiko naiz. Bertan zenbait etxeen aurriak ikusgai dira eta harresiaren dorre bat ere.

Harresia

Harresiaren aldamenean eraikinen aurriak.

Etxeak

Handik abiatu behar izan zuen harresiaren horma-atalak, ipar-mendebalderantz, San Roke baselizarekin bat eginez eta Gazteluko kalea zeharkatuz. Balizko tarte hori desagertu egin zen, eta haren aztarnak agertu ziren dorretik 35 metro ingurura, gutxi gorabehera, baselizaren iparraldeko fatxadarekin bat egin arte – oinarri harritsuaren gainean –. Bertan, oinplano angeluzuzeneko lehen dorre bat ikus daiteke, egungo ermitaren gurutzadurari dagokiona – XIV. mendean eraldatu zen, Santa Ageda eliza (zaharra) izango zen eraikinaren obra gotikoaren eraikuntza etengabean –, eta lehen harlangaitz-ilarak geratzen dira agerian. Horma-atalak dorrearekiko atzeratuta jarraitzen du, 16 metro inguruko distantzian. Azken dorrea oinplano karratukoa da, hormaz eraikia, harlangaitzezko zokaloaren eta oinarri harritsuaren gainean — eraikuntza erraza, azkarra eta ekonomikoa —. Hormak, gutxi gorabehera, 1,20 metroko lodierakoak dira, eta fabrika homogeneokoak. Bertan, eraikuntzarako utzitako horma-atalak ikus daitezke. Azken dorre horretatik – egoera hondatuan – abiatzen da gazteluarekin lotzen duen harresi-horma-atala, hasieran bakarrik ikus zitekeena, eta lursailaren maldari jarraitu behar ziona, defentsa naturalak posible ez ziren lekuan fabrika-lanak eginez; horma hori, desagertu ondoren, berriro ikusten da oinarrian, 1,20 metroko lodierarekin, eta kanpoko bidetik jarrai daiteke, gazteluaren azken gotorlekuarekin lotu gabe, lurraren orografiak ematen dituen defentsa naturalak direla eta.

Gaztelua, antzinako Meskita eta kanpoaldeko zelaigunea hartzen dituen lehen esparru horretatik.

Apurtxo bat gorago eliza edo kapera zaharrera iritsiko naiz. Goian dorrea ikusgai.

Eliza eta dorrea

Elizaren oina eta berreraikitako hormak ikusgai dira.

Eliza

Gorago jarraitu eta dorrera iritsiko naiz.

Dorrea

"Torreta" izenez ezaguna, dorre bat da – gotorlekua, eraikuntza sendokoa, "... murruak, gutxi gorabehera, 1,50 m lodierakoak...", eta harlanduzkoak dira hiribildutik sartzeko aurpegian, eta hormakoak beste hirurak, harlanduzkoak ertzetan. Sarbidea aurrez aurre egiten da, erdi-puntuko arkuko ate estuaren bidez – gaur egun ia hondatuta dago, nahiz eta erabat zaharberritu zuten –, harrizko dobelekin. Hiru maila bereizten dira: sarbidea, tarteko maila bat, eta karlistaldietan hondatutako koroatzea.

Barruan, zirkuluerdiko ganga sendoak ikusten dira, zati batean eraitsita.

Horma-hormak egiteko erabilitako orratzen irrati-karbono bidezko azterketetan, 1100 eta 1250 dC arteko zura datatu zen, eta horrek esan nahi du ziur asko lortu ziren zuhaitzak XII. mendearen hasieran jaio zirela eta XIII. mendearen erdialdean moztu zituztela. Lortutako zura, lehortu eta ondu ondoren, hainbat urtez iraun dezakeen prozesua, eraikuntzan erabili zen. Aldi hori Hiri Kartaren (1249), Jaurerriaren sorreraren eta Errege Bidearen desbideratzearen garai berean gertatu zen, hiribilduaren (1255) edo gazteluaren esparruko obren ondotik igaro zedin (1260, San Joan Ebanjelariaren otoitz-etxea).

Dorrea

Gailurrean, itsasoaren mailatik 540 metrora dagoen lekuan, Omenaldiaren Dorrea dago.

Dorre horretatik abiatzen da lehen gotorleku-lerroa, gaur egun trazaduraren zatirik handienean ikus daitekeena, sarbidetik 11,30 m ingurura, eta alboko sarrera estua du horrela itxita dagoen esparrura. Lehen harresi-lerro honetako hormak, 80 cm inguruko lodierakoak, ezin hobeto egokitzen dira lurraren orografiara.

Dorrea

Lehenengo esparru horretatik abiatuta, bigarren bat, 1,20 metro inguruko lodiera duten hormak dituena, lehenengotik 17 metro ingurura gutxi gorabehera, lurrera egokituta, oinplano angeluzuzeneko ustezko dorrearekin, sarrerako atea zeharkatuz. Bigarren esparru horren eskuineko mugan, lurrean induskatutako 7,00 x 3,30 m-ko balizko ur-tanga baten hondarrak daude.

Gazteluaren hirugarren esparrua, zabalagoa, harresi-lerro bikoitzarekin gotortua dago. Lehenengoan, sei dorre zirkularren aztarnak ikus daitezke, eta horien artean harresi-hormatalaren lodiera 1,30 metrokoa da gutxi gorabehera. Sarrerako atea azken bi dorreek zeharkatzen dute.

Bigarren harresi-lerroak – aurrekoak baino 4,10 metro gutxiago eta gutxi gorabehera – oinplano angeluzuzeneko gotorlekua eta dorre zirkularrak aurrez aurre jartzen ditu.

Dorrea inguratuko dut eta gibeleko partera jaongo naiz bertatik arroila ikusteko behatoki ederra bai dago.

Dorrea

Palancia ibaiak sorturiko arroila.

Arroila

Ikuspegi ederrak dira behatoki honetatik.

Arroila

Arroileko hormetan jendea eskalatzen ikusteko aukera izaten da maiz.

Panoramika behatokitik

Dorrea

Paisaietaz gozatu ondoren berriz ere dorrearen aurreko aldera joan eta bide zabaletik plazara jaitsiko naiz.

Jéricako kanpai dorrea

Baseliza

Plazara iritsi eta kanpaien dorrea bisitatzera joango naiz.

Jéricako kanpai dorrea

Kanpaien dorrea gure Hiribilduaren sinboloa da. 1979an Monumentu Historiko - Artistiko Nazional izendatu zuten.

Hiru gorputz oktogonal ditu, bakoitza perimetro desberdinekoa.

Lehenengo gorputza oktogonal hutsa da, hau da, estriburik eta apaindurarik gabea, baina ez dakigu jatorria arabiarrek eraiki zutela, zehazki XII. mendean. "Alcudia Dorrea" bezala ezagutzen zen. Defentsa-dorre bat izango zen, bai gazteluarena berarena, bai inguruan zegoen herriarena.

Dorrera inguratuko dut bertze aldetik ikusteko eta ur biltegietara gerturatuko naiz ere.

Jéricako kanpai dorrea

Gaur egun, lau gelatan banatuta dago, eta horietako hiru dorrera (lehenengo solairutik hirugarrenera) iristen den eskailera kiribil batetik sar daitezke. Beheko solairuak sarbide propioa du kanpotik, eta lehenengoarekin eskailera baten bidez komunikatzen da. Hasieran, bere burua hornitzeko uharka izango zen. Dorreak defentsa-zentzua galdu zuenean, uharka ukuilu gisa erabiliko zen.

Bigarren gorputza kanpaiak dituena da. Erdi-puntuko arkuetako irekiduretan daude. Gorputza bitan zatituta dago, eta behekoan antzinako erlojuaren mekanismoa dago, kanpotik erronbozko marrazki geometrikoz apaindua.

Goiko linternak erdikoak baino dekorazio txikiagoa du, eta teila beiraztatuz apaindutako kupulatxo batez estalita dago.

Bere klasean, Valentziako lurretan ez ezik, arte horren azkenetako bat ere bada, eta, batez ere, mudejarrek edo moriskoek proiektatu eta egin ez zutena.

Jéricako kanpai dorrea

Ur biltegiak

Eta ondoren bizikletaren bila joango naiz, berriz ere bide berdea jarraitzeko.

Jéricako kanpai dorrea

Udaletxearen aldamenean harresiko bertze atea ikusgai da.

Ospitaleko arkua

Bere ondoan, Santa Luzia Kapera zegoen behartsuen ospitale zaharra zegoelako du izena.

Oinplano angeluzuzenekoa zen, alboko sarbidea zuen arrapalan, eta hiribildura sartzeko ate nagusietako bat zen.

Gaur egun, moztuta dago, N-234 errepide zaharraren trazaduraren unean Rey D. Jaime kaleari zabalera handiagoa emateko ebaki zutelako.

Udaletxea

Karrikatik plazaraino iritsiko naiz. Bertan eskuin aldetik gorantz abiatzen den karrikatik jarraituko dut zubira iristeko. Hantxe, ezkerretik berriz ere bide berdera pasatzeko.

Eskuinetik segi

Plaza

Harresiko bertze atea

Errepidearen azpitik igaro eta ezkerretatik bide berdera

Zubia

Berriz ere bide berdean, Caudiel herrira bideratuko naiz.

Ojos Negros

Herritik gertu bertze tunel bat izango da.

Tunela

Zati hau aldapan gora da. Ez du malda gehiegirik, gogoratu bide berde batean gaudela.

Azkenean Cudiel herrira iritsiko naiz eta bertan bide berdea utziko dut herria bisitatzeko. Beraz errepidea ezkerretatik gora jarraitu beharko dut.

Caudiel

Aldapan gora herriko plazara iristeko.

Ezkerretatik gora

Monasterioko hormen azpitik igaroko naiz baina zuzen jarraituko dut tren bideetara iristeko.

Monasterora iritsi eta eskuinetik gora

Tren geltokira iristeko aldapan behera izango dut zatitxo bat. Bertan autokarabanentzako area bat dago.

Area

Tren geltokia

Geltokitik berriz herrira igo eta oraingoan plazara joko dut. Han taberna batean freskagarri bat hartzeko eta atseden apurtxo bat ere.

Monasterioa

Caudieleko Karmeldar Oinutsen Komentuak 1685etik darama herriko hiri-paisaia edertzen, bere estilo sinple eta solemnearekin eta harri argiarekin. Bere tamainagatik harrigarria den eta ia apaindurarik gabe benetan deigarria izatea lortzen duen eraikuntza da.

Elizak habearte bakarra du, alboetan kaperak ditu eta barroko estiloko barne-dekorazioa eta Ecce Homoren eskultura interesgarria ditu. Gozatu ezin badira ere, baratze eta barne-klaustro handiak ditu. Koruaren eremuari dagokionez, Valentziako Manises azulejoz egindako dekorazio aberatsa nabarmendu dezakegu, XVII. mendekoa.

Monasterioa

Udaletxeko plazan taberna batzuk daude.

Udaletxea

Gibelean plazatxo bat dago.

Plaza

Atsedenaren ostean Parrokiarantz hurbilduko naiz eta bertan errepidetik berriz ere bide berdera gerturatuko naiz.

San Juan Bataiatzailearen parrokia-eliza

San Juan Bataiatzailearen parrokia-eliza Caudiel elizaren plazan dago. Bere aurrean iturri polit bat aurkituko duzu, baita atari zahar bat ere, herria harresituta zegoen garaiak gogorarazten dizkiguna. Elizak ere historia luzea du, XVII. mendean hasten dena.

Estilo barrokoa ageri da gurutze formako nabe zabalean, klaustro-kaperekin eta laranja erdiko kupularekin. Ordena konposatuko dekorazioa fina eta xehea da, ikasi hurbiletik! Eta ez galdu aldareko erretaula, kargatua eta ikusgarria.

San Juan Bataiatzailearen parrokia-eliza

Haur Galduaren Ama Birjinaren Santutegia

Haur Galduaren Ama Birjinaren Santutegia da Caudiel parrokia-elizako gela nabarmenena. XVIII. mendearen hasieran egin zuen Juan Bautista Pérez Castiel barrokoaren maisuak. Zaharberritua izan da eta urre-dekorazio aberatsa, oparoa eta zaindua nabarmentzen da.

Haur Galduaren Ama Birjinaren Santutegia

Ojos Negrosera jaitsi eta oraingoan aldapan beherantz Jéricara iritsiko naiz. Eguraldia okertu da eta euria hasi denez, plazako taberna batean atertuko naiz eta hidratatzeko freskagarri batzuk hartuko ditut indarrak berreskuratzeko