Mendiko osterak

Fontetatik abiatuta ibilbide zirkularra aurkeztuko dut sarrera honetan Ebroko Gatazkako eremu latza horietariko garrantzi handiko batzuk bisitatuz. Pic de la mort, Piug Cavals, Cota 705 eta hauek elkartzen zituzten lubakien lerroak eta defentsa guneak. 1938. urteko udan inguru hauetan pairaturiko ekintza larrien tankera ulertzeko baliogarria den ibilbidea eta memoria guneak duten xarma bereziaz blaitzeko aukera eskaintzen diguna. 15 kilometro pasatxo eta ia 900 metroko desnibel duen ibilbidea da.

Ibilbideko xehetasunak Wikilocen:

Ibilbideko bideoa:

Ibilbidea eta altimetria:

Ibilbidea

Altimetria

Fontetara gerturatuko naiz, bertan aparkatu eta ibilbide zirkularra hasteko. Gaurkoan Ebroko gatazkaren inguruko eremu erranguratsuak ezagutuko ditut.

Bataila edo gatazka honen inguruko datuak:

Ebroko bataila Espainiako gerrako bataila bat izan zen. Borrokalari gehien izan zituen gudua izan zen, luzeena eta gerra osoko odoltsuenetako bat. Ebroko haranaren beheko ibilguan gertatu zen, Tarragonako probintziaren mendebaldean (Lur Garaia) eta Zaragozako probintziaren ekialdean (Mequinenza), eta 1938ko uztailetik azarora bitartean garatu zen.

Bataila hori izan zen borrokaren norgehiagoka erabakigarria, bertan erabaki baitzen Gerra Zibilaren amaiera, Sudeteen krisian murgilduta zegoen Europako testuinguru batean, zeina lehertzear zegoela baitzirudien, eta, hain zuzen ere, Europako gerra eta Espainiako gerra lotuko baitzituen. Armada errepublikarrak hasierako garaipen garrantzitsu bat lortu zuen arren, azken garaipena matxinatuentzat izan zen. Giza baja eta baja material ugari eta lau hilabeteko borroka ondoren, tropa errepublikarrek Ebro ibaia zeharkatu zuten berriro. Matxinatutako eraso erabakigarri baten ondoren, Espainiako Bigarren Errepublikaren patua zigilatuta geratu zen.

Espainiako Gerraren amaieran, Ebroko bataila gatazkaren inflexio-puntua izan zen, errepublikarrek Katalunia galtzea eragin baitzuen. Borroka bizia izan zen Matarraña, Erribera d 'Ebre, El Baix Ebre eta La Terra Alta eskualdeetan.

Fontetako askaltokia

Ebroko gatazkaren inguruko dokumentala ikusgai RTVEn

https://play.rtve.es/v/874119/

https://play.rtve.es/v/874120/

Eta WEB honetan informazio gehiago https://batallaebre.org/

Ebroko batailaren inguruan informazio gehiago irakurri nahi bada, Esteka honetan Jorge.M Reverteren La Batalla del Ebro irakurgai.

31 Brigada Mistoaren operazioen egutegitik jasotako informazioa.

Fontetako askaltokia

Ebroko gatazkaren inguruko informazioa:

Rojoren plana Ebro ibaiaren eskuineko ertza inguratzen zuten indar matxinatuen aurkako erasoaldi masibo eta ezustean abiaraztea zen. Honek 60 km baino gehiagoko frontea suposatzen zuen, iparraldetik hegoaldera, Mequinenza (Zaragoza) eta Amposta (Tarragona) herrien artean. [9] Eraso nagusi bat Ebroko bihurgune handian jaurtia izango zen, bi Ejertzitoren eskutik, erribera gordetzen zuten indar etsaien gaineko kurrika mugimendu batean. Mugimendu nagusiaren helburua, zubiburuak sendotu ondoren, Gandesaren berehalako konkista zen, zonaldeko komunikazio-gune garrantzitsuena zena. Behin erorita, oso zaila izango litzateke frankistentzat defentsa antolatzea.

Uztailaren 25eko 00:15ean, ilargirik gabeko gau batean, unitate errepublikarrak Ebro zeharkatzen hasi ziren. Errepublikarrek eraso zutenean, defendatzaileen erabateko harriduraren erdian egin zuten, eta erretiratu egin ziren zenbait izu-kasuren eta, oro har, erabateko desantolaketaren artean.

Lísterrek 50 km egin zituen aurrera, eta Gandesa herri txikiraino iritsi zen (1937an 3396 biztanle zituen). Mendietan, Gandesa eta Ebro artean dauden behaketa-puntu garrantzitsu guztiak harrapatu zituzten. Bestalde, matxinatutako tropen artean desertzio ugari gertatu ziren eta 5.000 soldadu preso hartu zituzten. Indar errepublikarrek aurrera egin zuten Gandesa eta Villalba de los Arcos herrietara iritsi arte, gune horietan matxinatuen defentsa nagusia babestu baitzen. Gudu nagusia Gandesan gertatu zen.

Askaltokia

Zubi-buru sendo batzuk azkar ezarri baziren ere, infanteria errepublikarra oinez joan zen aurrera kamioi-eskasiagatik; lur malkartsu haietan barnerainoko aurrerapenak eguzkipeko martxa nekagarrietan egin ziren uztailean. Soldadu errepublikanoak Gandesako kanpoaldera iritsi zirenean, akituta zeuden eta ez zuten artilleriaren edo gurdien laguntzarik, baina hiriaren inguruan posizio estrategiko batzuk lortu zituzten.

Abuztuaren 2an, hainbat eraso egin bazituzten ere, errepublikanoen aurrerapena gelditu egin zen. Tropa errepublikarrak lubakiak egiten hasi ziren.

Abiazio frankistaren zati handi bat, Kondor Legioa eta Legionaria Hegazkinak Ebroko frontean bildu ziren: guztira, 300 aparatu baino gehiago. Artilleria frankista ere ordura arte Espainian egin ez zen bezala kontzentratu zen.

Abuztuaren 11n indar frankistek kontraeraso orokor handi bati ekin zioten burtsa errepublikar osoaren gainean, batez ere frontearen hegoaldean dagoen Pàndols mendilerroaren kontra. Zenbait egunez zentimetroz zentimetro gogor borrokatu ondoren, hilaren 14an Listerrek Santa Magdalenako kota utzi behar izan zuen, artilleria eta abiazio frankistek Pàndols mendilerroko posizio errepublikarrak etengabe mailukatzen zituzten bitartean. Errepublikarrek atzera egin zuten Corberara tanke frankisten presioaren aurrean, baina azkenean beren lerroak berregitea lortu zuten.

Gandesa neurri batean arinduta geratu zen jasaten ari zen inguraketatik, eta frankistek Corbera herria birkonkistatu zuten (Pàndols eta Gaeta mendiaren arteko haran emankorrean kokatua), artilleria eta abiazio bonbardaketen ondorioz ia erabat suntsituta geratu zena. Beraz, lau astetan, frankistek 200 km2-ko lur urria berreskuratu zuten, 24 ordutan galdu zutena, eta ziri garrantzitsu bat sortu zuten errepublikanoen burtsaren barruan. Frankisten kontraerasoan, hegazkinek 4500 kg bonba baino gehiago bota zituzten egunero.

Fonteta

Irailaren erdialdean, Ebroko fronte-lerroa geldirik zegoen, aldaketa handirik gabe. Errepublikarrek baja asko jasan zituzten arren, beren posizioei eusten zieten eta lehen aldiz erresistentzia mantentzea lortzen zuten tropa frankista onenen aurrean.

Irailaren erdialdean, aginte frankistak Listerren indarren aurkako erasoa egin zuen Pàndolsen, baina lineek ez zuten nabarmen aurrera egin, eta Gaeta erpinaren okupazio garestiaren ondoren, operazioak aldi baterako eten behar izan zituzten. Egia esan, material-higadura handia jasaten ari ziren, irailaren 15ean Alemania naziak laguntza militarreko bidalketak aldi baterako etengo zituela iragarri zuen bitartean, Francoren kezka larriarekin. Irailaren amaieran, beste erasoaldi bat egin zen berriro, eta bi aldeetatik baja asko izan ondoren, errepublikanoen atzerakada motela baina progresiboa gertatu zen.

Data horietan agerian geratu zen bi aldeetako boluntarioak gerratik erretiratu zirela, atzerriko esku-hartzearen aurrean Esku Ez Hartzeko Batzordearen jarrera aldatzeko. Errepublikako gobernuak, Juan Negrínek Nazioen Elkartearen aurrean iragarri zuen bezala, Nazioarteko Brigadetako borrokalariak alde bakarretik erretiratuko zirela iragarri zuen, eta 10.000 italiar ere itzuli ziren beren herrialdera.

Kisulabea

Fontetan aparkatu eta askaltokitik ezkerretara doan bidetik abiatuko naiz, aurrenik kisulabea bisitatuz. Barranc de Gandesatik jarraituz, momentu batean hau gainditu eta errepidera aterako naiz.

Errepidea gurutzatu

Ezker aldean abiatzen den pista jarraituko dut errepidea utziz. Pistatik igotzen jarraitu mendilepotxo batean topatuko dudan bidegurutzeraino. Bertan ezkerretik gora jarraituko dut Col de la Mort aldera.

Ezkerretik gora

Aurrerago bertze bidegurutze bat dago. Oraingoan ere ezkerreko pistatik jarraitu beharko da.

Ezkerretik

Bidexka batetatik mendi-lepora iritsiko naiz. Bertatik gatazkaren gune garrantzitsuak ikusgai izango dira. Horregatik ulertzen da col honen eremu estrategikoa.

Puig Caval

Ezkerretatik eta lubakien arrastoak jarraituz Puig D´Aigara iritsiko naiz.

Lubakiak

Puig D´Aiga kota 481

El Pico de la Muerte (edo Cim de la Mort katalanez) Gandesako (Terra Alta, Tarragona) hirigunetik 2 km ingurura dagoen Ebroko guduaren funtsezko posizio historikoa da. Espainiako Gerra Zibilean liskar bortitzak izan ziren, lubakien aztarnak kontserbatu ziren eta ikuspegi panoramiko estrategikoak eskaini ziren.

Guneak aztarna zaharrak eta berriak gordetzen ditu, eta inguruaren, Corbera d 'Ebre eta Gandesa arteko Terra Altako haranaren, Cavalls eta Pàndols mendilerroen eta Carruves haranaren ikuspegi aparta erakusten du.

Maurice homenezkoa

Maurice Emmett Ryan brigadistaren inguruko informazioa Brigadisten webetik bilduta:

Helbidea: Ratcliffe, The Old White House, Shefford, Beds. Teruelgo zauritua 38/1/20. 'Jatorri burgesa — familiako faxistak — Behin joera faxistak izan zituen. Ordena publikoa aldatzeagatik espetxeratua '. Kaboa BBko metrailadore konpainia batean. Itxuraz, 'mozkortuta, upel bat bezala', Ryanek tiro egin zuen bere burkideen aurka 481 Muinoko erasoan. John Dunlopek dioenez, Sam Wildek (batailoiko komandantea) eta George Fletcherrek (bigarren buruzagia) 'paseatzera eraman zuten Ryan, eta gero buruan tiro egin zioten'. Boluntario batzuek saboteatzaile faxista zela esan zuten. Ikus Bob Clarke eta [ez fidagarria?] elkarrizketa John Dunlop IWMSA 11355. Eugene Downing Ryani buruz: 'Arazo txiki bat izan zen batailoian. Bizitza baino pertsonaia handiagoa zen. Limerickekoa zen eta Ingalaterrako unibertsitatera joan omen zen. Garaia eta handia zen, erabat arrotz eta ausarta. Metrailadore bikaina ere bazen. Pandit Nehru Marsako batailoira joan zenean, arma horrekin trebea zela erakutsi zuen, haranaren beste aldeko zuhaitz bat eraitsiz. Oso atsegina eta dibertigarria izan zitekeen. Zoritxarrez, beti egoskor nengoen, nolabait esateko. Behin, batailoiko kuartel nagusian guardian nengoela, nire ardurapean jarri zuten hurrengo goizera arte, mozkorra eta abusuzkoa izatea leporatuta. Lurrean etzanda geratu eta loak hartu zuen. Hurrengo goizean, bere xarma eta konbentzitzeko ahalmena erabili zituen, zerbitzutik irtetean, kanpamendura itzultzean bere fianbreraren bila joan eta itzultzeko konbentzitzeko. Nire ustez, hori betebeharrak eskatzen zuena baino harago zihoan, baina lortu zuen egitea. Etorri zen bere galbidea. Ebroko batailan, bere kideen aurka apuntatu zuen armaz, erabat mozkortuta zegoela. Azkenean, exekutatu egin zuten. Hori guztia ongi genekien Mataroko Ospitalean geundenok, batailan baja berriak etorri ahala. Prendergasteko xehetasun gehiago entzun nituen Londresen Bigarren Mundu Gerran. Sam Wildek eman zizkion. Samek eta George Fletcherrek paseatzera eraman zuten Ryan eta hartutako erabakiaren berri eman zioten. Lasai erantzun zuen: "Ez zenuke hori egingo, Sam, ezta?". Baina oker zegoen. Garondoan tiro egin zioten. Beti izan naiz eszeptikoa espioia nintzela esaten zuten zurrumurruen aurrean. Espioien ohitura ez da pankartak astintzea, probabilitateak oihukatzea eta, oro har, arreta erakartzea. Ebro zeharkatzeko prestatzen ari ginela bazekienez, harrigarria da Francok ustekabean hartu izana. A zer espioia!

Lubakiak col morten

Irlandesen omenezko xafla

Helbide honetatik moldaturiko informazioa:

Bertako gatazkaren eta hildakoaren inguruko testigantza zuzenak:

Gailur batean geunden haren aurrean (481 muinoa), eta bi gandorrek bat egiten zuten gure eskuineko saihetsean, gure metrailadore konpainia zegoen lekuan. Eta toki hau, 481 muinoa, oso ondo defendatuta zegoen. Han eraso genuen, ez dakit zenbat aldiz, baina gizon dezente galdu genituen han...

Gogoan dut lehenengo erasoetako batean (egunez egindakoak, gauekoak ez bezala), haranera ziztu bizian jaitsi eta berriro igo ginela. Su handia hartu genuen eta makurtu egin ginen, eta ni muino txiki baten ertzean nengoen, eta gainean, tira, nire burutik zentimetro gutxira, metrailadore bolada luze bat izan zen, baina okerreko norabidean zetorren. Ez zetorren aurretik, atzetik baizik, eta gailur baten gailurra jotzen nuen buru gainean. Atzera begiratu, eta metrailadore bat ikusi nuen, gure metrailadoreetako bat, tiroka; ematen zuen tiroka ari zitzaigula. Beraz, horrek ia amaitu zuen gure erasoa. Haranera itzuli eta basoan gora hasi ginen, gure lerro nagusira itzulita, eta Sam Wildekin topo egin nuen, eta esan nion gure metrailadoreetako batek tiro egin zigula, eta pentsatu nuen Jacksonena zela. Eta orduan, gertatu zen, izan ere, ez zigula Jacksonen kanoiak tiro egin, baizik eta irlandar baten agindupeko kanoi batek, agian aipatu nuena: Maurice Ryan. Eta uste dut lehen aipatu dudala faxisten aldeko anaia zaharrago bat izateaz harro zegoela. Azkenik, mozkortuta zegoen, upel bat bezala, eta ez dakit zenbat harrapatu eta zauritu zituen kanoi horrek, baina harrapatu eta atxilotu egin zuten. Geroago jakin nuen Brigadaren Kuartel Nagusira bidali zutela, eta gero Dibisioaren Kuartel Nagusira, eta Dibisioaren Kuartel Nagusiak Brigadaren Kuartel Nagusira bidali zuela, bere batailoira itzultzeko aginduarekin, han ardura zedin. Izan ere, Bartzelonara bidali izan balute, abokatuak agertuko ziren han defendatzeko, eta libratu egingo zen. Beraz, batailoira itzuli zen, bere lagunek exekutatzeko aginduarekin. Eta geroago esan zidaten. Askatasun osoz esan dezaket hau orain, bi arduradunak hilda baitaude. Sam Wild batailoiko komandanteak eta George Fletcher bigarrenak eraman zutela Ryan paseatzera. Aurrera jarraitzeko esan eta garondoan tiro egin zioten. Eta, dirudienez, George Fletcher negarrez ari zela ere entzun nuen, maite zuelako.

Panoramika Puig D´Aigatik

Bertze lekuko batek errandakoa:

Tristeena da Maurice susmopean egon zela ia Espainiara iritsi zenetik. Jakina, pertsonaia traketsa zen, maiz aginteari desafio egiten ziona, eta ardoarekiko zuen ahuleziak are egoera jasangaitzago bihurtzen zuen Batailoiarentzat. Zalantzarik gabe metrailadore trebea eta pertsona karismatikoa bazen ere, badirudi, Tom Murrayren ustez, exekutatzeko agindua dibisioko agintariak igorri zuela eta batailoiak behar bezala exekutatu zuela. Horrelakoak dira gerrako artikuluak.

Zalantzazkoa da espioia ote zen... Iltze karratu bat zulo biribil batean? Ez zuen ikaskide gehienen antzeko aurrekaririk. Eta gerra jasan zuen gehiegi edanez eta pertsona desberdin bihurtuz. Eugene Downingek labur-labur esango du Maurice "eztenaren kontra ostikoka" ari zela.

Maurice Ryan 481 muinotik gertu dagoen hilobi batean dago. Ez da ahaztua izan, eta idatzizko eta ahozko hainbat iturritan gogoratzen zaio: Liberty Halleko (Dublin) Nazioarteko Brigadisten monumentuan, Ebro ertzeko 705 muinoan britainiar batailoiaren monumentuan, eta orain bere jaioterrian, Limericken. Bidaia luzea izan da...

Panoramika Puig D´Aigatik

Puig Caval col mortetik

Pandols eta 705 kota col mortetik

Eremu estrategikoaren lekuko aurretik ageri diren argazkiak.

Berriz ere mendi leporako jaitsieran bertze lubakien aurriak ikusgai izango dira, Gatazkaren krudelkeriaren lekuko.

Lubakiak

Metrailadorentzako gunea

Bertan erabilitako metrailadoreen inguruko informazioa:

Metrailadore astuna dugun artilleriako piezarik txikiena da, bonbardaketa oso astuna eta zehatza egin dezakeelako.

Arma urez hoztuta dago, eta horrek aukera ematen du tiro-bolada luzeak eta luzeak egiteko, mekanismoa kaltetu gabe. Minutuko 600 tiro egiteko ahalmena du eta 250 kartutxoko munizio-zinta osoa erabiltzen du. Bere doitasuna 2000 metroko distantziara iristen da.

Konposizioa honako hau da:

Hiru pieza handi: kanoia, kureina eta armarria. Arma erraz desmuntatzen da ordena honetan: sarraila, elikatze-blokea, malguki berreskuratzailea, heldulekuak, irristailuak (eskuinean eta ezkerrean), ardatzak (eskuinean eta ezkerrean) eta kanoia. Sarraila 15 piezatan desmuntatzen da, eta horrek makina horren ikaskuntza errazten du. Pieza guztiak erraz mihiztatzen dira eta behar bezala funtzionatzen dute; horrek eragotzi egiten du armaren funtzionamendua, oker jartzen badira.

Kanoia lubakietan bereziki eraikitako hobi batetik operatu ohi da, eta orduan aprobetxatzen da gehien. Kanoi-mahai batean muntatu eta ardatzeraino hondoratzen da. Gurpilak eta orga harea-zakuekin trabatzen dira, eta horrek jokoa minimizatzen du eta doitasuna handitzen du. Bere eraginkortasuna eta zehaztasun hilgarria dela eta, lubakia lursailaren eta indarrean dagoen araudiaren arabera eraiki behar da.

Lubakiak ondo gotortuta eta kamuflatuta egon behar du; izan ere, aurkituz gero, etsaien artilleriako sua erakartzen du. Era berean, hobi alternatibo irisgarri bat edo gehiago izan behar dira. Kanoiak frontearen sekzio guztiak kontrolatzeko aukera izan behar du edozein unetan, eta etsaiak ez du ustekabean harrapatu behar.

Arma-taldea 12 gizonek osatzen dute, eta honela daude osatuta:

Sarjentu bat eta kabo bat. Kaboa 1 zenbakia da, eta arma tiratzeaz, zaintzeaz eta garbitzeaz arduratzen da. 2. zenbakia soldadua da, eta tiroan laguntzen du munizio-zinta elikadura-blokerantz gidatuz. 3 zenbakiak ordezko piezen kaxa eta armarria ditu, eta 1 eta 2 zenbakiak munizioz hornitzen ditu.

Gainerako 4-12 zenbakiek ordezko munizio-kaxak dituzte, eta gerriko guztiak beteta daudela ziurtatzen dute. Armaren edozein hutsegiteren kasuan, gainerako tresnak babesten laguntzen dute, errifleak erabiliz.

Funtsezkoa da talde osoak harmonia osoz lan egitea, ahalik eta eragin handiena lortuko dela bermatzeko.

Lubakiak

Mendi erpinetik jarraituko dut, bertan gerrako aztarnak ere ikusgai direlarik, are gehiago aurrerago Gandesa gaineko ikuspegi estrategikoak direnez, aurreneko lerroa osatzen zuten batailaren hasieran.

Cim del la morte

Cim de la Mortera iritsiko naiz eta erpinetik Gadesatik datorren errepiderantz jaitsiko naiz.

Gandesa Cim de la Mortetik

Errepidera iritsi eta hau gurutzaturik, ezkerretik metro gutxi batzuk burutu beharko dira, bertze aldean dagoen pista, eskuinetik jarraitzeko.

Errepidea

Bertzea aldeko pista, eskuinetik gora segi.

Eskuinetik gora

Metro gutxi batzuren bururan, ezkerretik mendi erpinerantz joko dut.

Zutoina

Ezkerretik gora

Gorago bertze bidegurutze bat izango da. Zuzen gorantz igotzen segi. Frontearen marratik gertu.

Zuzen gora

Babeslekuak hormen azpian

Mendi-lepotxo batetara iritsi eta pista utziko dugu, mendi erpinetik jarraitzeko.

Eskuinetik

Mendi erpinean bidexka ezkerretatik segi, frontearen lerrotik.

Ezkerretik mendi erpinerantz

Segituan gerrako aterpe eta metrailadora abiak eta lubaki ezberdinak ikusiko dira.

Metrailadorentzako abiak

II. Errepublikarentzat tamalgarria izan zen gertaera bat gertatu zen: ingelesek eta frantsesek Sudeteen Krisian Txekoslovakia uztea adostu zuten eta Hitlerrekin ituna egitea erabaki zuten. Hainbat egunetako negoziazioen ondoren, irailaren 30ean Municheko Akordioak sinatu ziren, Hitler Txekoslovakian libre uzten zutenak, baina Espainiako II. Errepublika ere gaitzesten zutenak.

Urriaren 30ean hasi zen frankisten azken kontraerasoa Ebron: eraso-puntua Cavalls mendilerrotik kilometro eta erdiko zabalera zuen pasabidean zegoen. Hiru orduz, egunsentiaren ondoren, 175 bateria frankista eta 100 hegazkin baino gehiago bonbardatu zituzten errepublikanoen posizioek.

Cavallseko gailurretako bataila egun osoan zehar luzatu zen, baina gauez mendi haiek matxinatuen eskuetan erori ziren, eta haiekin batera 19 posizio gotortu eta babes errepublikarren sare osoa. Frankistek errepublikarrak 1.000 preso, 500 hildako eta 14 hegazkin eraitsi zituztela esan zuten. Cavallsen erorketa kolpe latza izan zen Errepublikarentzat, posizio haiek eskualde osoan nagusi baitziren.

Babeslekuak edo aterpeak

Erpinaren alde batera lubaki eta abiak eta babes aldean aterpeak izango dira.

Aterpea

Lubaki eta metrailadora abia

Mendi erpinetik mendi lepo berri batetara iritsiko naiz. Bertan antena batzuk daude, Puig Cavall azpian.

Puig Cavall

Antenetan atsedenalditxo bat eta zuzen Puig Cavallsera.

Antenak

Igoeratik barranc Gandesa

Hormaren azpian, ezker aldetik dagoen bidexkatik jarraitu beharko da. Puntu batean kate batzuk paraturik dituzte igoera laguntzeko.

Puig Cavallen aterpeak

Aterpeak

Igoeran Pirinioak eta Gandesa ingurua ikusgai.

Pirinioak

Tarte zailenean kateak direnez, eragozpenik gabe igotzerik dago.

Kateak

Hormaren azpitik Puig Cavall inguratzen jarraitu beharko da

Paretaren azpitik segi

Bertrze mendi-lepora iritsi eta haitza inguratuz bidexka dago gibeleko partetik tontorrera iristeko.

Puig Cavallestik Pandols

Puig Cavallestik

Puig Cavalles

Puig Cavallestik Bolt aldera

Puig Cavallestik Gandesa

Panoramika

Puig Cavallestik

Puig Cavallestik panoramika

1938ko azaroaren 1etik 2rako gauean, Galera koronelaren agindupeko 84. dibisio frankistako indarrek azkenean Pàndols mendilerroa konkistatzea lortu zuten, Errepublikaren esku zegoen lur-kota bakarra.

Puig Cavalles

Berriz ere mendilepora jaitsi eta bertze erpinetik bidexka jarraituko dut.

Puig Cavalles mendilepotik

Mendi erpinetik jarraituko dut, tontortxo bati itzulia emateko eta bertze mendi lepo batetara iristeko.

Mendi erpinetik

Mendi lepora iritsi eta bertze magaletik jaisten hasi beharko da altuera gehiegi galdu gabe eta trokan sartu gabe.

Mendilepoa

Bertze mendi erpin bat gainditu eta bertze magaletik Gandesatik Font Caldarako bidera jaitsi

Puig Cavallseko jaitsiera

Beherat segi eta errepidearekin bat egin aurretik aterpe bat topatuko dut.

Mas de Tomer

Zuzen jarraitu eta errepidera aterako naiz. Errepidetik metro gutxi batzuk ezker aldera egin beharko dira bidegurutzeraino.

Zutoina

Errepidea ezkerretik utzi eta pistatik metro gutxi egingo ditut. Segituan eskuinetik bidexka batetatik, bi pisten artetik, mendi erpinera bideratuz.

Pistaren hasiera

Bi pisten erditik bidexkatik igo

Zutoina

Erne ibili bidea bi pisten artetik abiartzen bai da.

Bidearen hasiera

Bidexkatik altuera azkar irabaziko dut berriz ere.

Puig Cavall

Bidetik bidegurutzea

Altuera berriz irabaztean Puig Cavall mendizerra ikusgai da, oraingoan Font Calda eta Bolt aldeko magala.

Cavall

Gorago bidexkak pista batetara aterako da. Ezker aldetik pistatik jarraitu beharko delarik.

Pistara atera eta ezkerretara

Baina metro gutxi batzuk pistatik eginda, hau eskuin aldeko bidexka batetatik utzi beharko da mendi erpinera igotzeko.

Eskuin aldetik pista utzi

Altuera irabaztean Tontor edo kota berri batetara igoko naiz. Hemendik aurrera lubakien aurriak ikusgai izango dira.

Kota

Magaletik igotzen jarraitzean lubakien egiturak jarraitzerik izango da. Bertatik Puig Cavalleko eta Font Caldakoa osatzen zen.

Lubakiak

Aterpeak

Aurrerago segi eta eskuinetik bertze magal aldera igaroko naiz, pista batetatik jaitsiz.

Eskuinetik pistatik jaitsi

Pista horrek errepidetik datorren pistara eramango nau. Punta Altaren tontorraren azpiko bidegurutzea da. Beraz txangoa jarraitzeko eskuinetik igoko naiz eta itzuleran ezkerretik jarraitu beharko da.

Bidegurutzea

Punta Altar edo 705 kotarako igoera.

Katalunia gainerako lurralde errepublikarretik isolatuta dagoenez, 17-18 urteko soldadu katalan oso gazteek osatu behar izan dituzte, 1941eko ordezkoek, alegia. Biberoiaren Bosgarrena da.

Biberoiko kintakoen omenezko eskultura

Punta Altara iristean omenezko eskultura, informazio oholak behatoki eder batean eta hainbat oroigarri xaflak, gune estrategiko honen batailaren inguruko informazioa ematen dute

Monolitoa

Oroimenerako eta omenaldirako gune historiko hori agertoki erabakigarrienetako bat izan zen Ebroko batailan. Bere kokapen pribilegiatutik kontrolatzen ziren Pàndols mendilerroko gainerako kotak, El Pinell de Brai eta Cavalls mendilerroaren zati bat. Toki horretan, Biberoiko Bosgarreneko Bizirauleen Elkarteak Bakearen Kuboa instalatu zuen laurogeiko hamarkadan, eta egokitu egin zen, bertan begiratoki bikaina sortuz. Begiratoki hori, gaur egun, Ebroko Batailan, 1938ko udan, kotak izan zuen garrantziari buruzko hainbat atrilez osatuta dago.

Ebroko batailaren testuinguruan, Pàndols mendilerroko begiratokia (705 kota), La Punta Alta ere deitua, gudaren gune garrantzitsuenetako bat zen, bere kokapen pribilegiatutik inguruko beste puntu goratuak kontrolatu eta gainditu zitezkeelako: El Pinell de Brai nukleoa eta Cavalls mendilerroaren zati bat. Hori dela eta, uztailaren 25ean, erasoaldiaren hasieran, indar errepublikanoek Pàndols mendilerroko altuera nagusiak okupatu zituzten. Abuztuaren hasieran, armada frankista saiatu zen, borroka gogorren ondoren, errepublikanoak Pàndolsetik ateratzen. Azaroaren 3ra arte egon ziren han, Ebroren beste aldera behin betiko erretiratu aurretik.

Panoramika Punta Altatik

Punta Alta izenez ezaguna, bere altuerak Pàndols mendilerroko gainerako kotak menderatzea ahalbidetzen zuen, 1938ko abuztuaren 9tik 19ra bitartean borroka gogorrak izan ziren tokia. Kota hori abuztuaren 13an galtzeak, ordea, ez zuen ekarri tropa errepublikarrak mendilerrotik kanporatzea, azaroaren 11ra arte gertatu ez zena.

Panoramika Punta Altatik

Bolt aldera

Monolitoa

Informazio ohola

Xafla oroigarriak

Bielsako boltsan parte hartutako errepublikar aunitz, Frantziara igarota, gerrarekin segitu zuten 43 dibisioan parte hartuz eta Ebroko gatazkan indar izanik

43 dibisioaren oroigarria

Oroigarri guztiak ikusi ondoren tontorrera gerturatuko naiz.

Punta Alta

Aterpeen aurriak

Menditik berriz ere pistara jaitsi eta bertatik jarraituko dut bertze bidegurutze batera iritsi arte. Hortxe eskuineko pista jarraituko dut, pistaren jaitsiera normaletik baztertuz.

Eskuinera

Apurtxo bat jaitsiko naiz mendi lepo batetara eta bertatik gora antenak dauden tontorrera.

Zuzen antenara igotzeko

Tontor berrira iritsi eta antenari buelta emanik beheko aldean dagoen behatokira zuzenduko naiz.

Antena

Behatokian informazio geologikoko ohol bat dago eta orain arte buruturiko ibilbidea ikusgai izango da ere.

Behatokitik

Behatokitik Pandols

Behatokitik

Behatokia

Mendi erpinetik aurrera segituko dut. Bertan kota ezberdinak bisitatuz eta gerrako arrastoen artetik.

Erpinetik segi

Pinel del Brai tontorra

Pinel del Brai tontorra kota 666

Aurrerago kota 666ra iritsiko naiz eta bertan bertze oroigarri bat ikusgai izango da. Behin baino gehiagotan faxistek apurtatakoa.

Oroigarria kota 666

Horietako bat Patrick McAlister izan zen, 1920ko hamarkadaren amaieran Belfastetik Kanadara emigratu zuena. IRAko boluntario ohi hau 1937an Espainiara joan zen Mac-Paps kanadarrekin eta Belchiteko gudu odoltsuan borrokatu zuen. Hilketa hartatik bizirik atera zen, eta Ebron borrokan jarraitu zuen. Han, bala zauriak jasan zituen eskuineko besoan, irailaren 10ean, Cabals mendilerroan. McAlister Belfastera itzuli zen eta 1938ko Gabon-gauean iritsi zen etxera.

XV. Nazioarteko Brigadarekin kopetara joan ziren herrikideak: horien artean, WPIko gure lagun maitagarria, Paddy McAllister (1909-1997). Ebroko batailan zaurituta, Irlandara itzultzea lortu zuen eta bere bizitza nazionalismo erreakzionarioaren aurka eta sozialismoaren, internazionalistaren eta errepublikarraren alde borrokatzen eman zuen.

Argazkiak eta fitxa bertan ikusgai.

Oroigarrian

Erpinetik bertze tontortxo batetara eta aurrera jarraituko dut oraindik metro gutxi batzuk. Mendi lepotxo batean, ezkerretik magalerantz bideratzen den bidexka jarraitzeko.