Mendiko osterak: Cretas tumuluak eta petroglifoak

2026(e)ko urtarrilaren 26(a), astelehena

Cretas tumuluak eta petroglifoak

Cretas herritik gertu buruturiko ibilbidea hainbat tumulu eta petroglifo berezi batzuk ezagutzeko. Ibilbidea lineala da eta bi norantzatan abiatuko naiz aparkalekutik aztarna arkeologiko ezberdinak ikusi ahal izateko. Ibilbide laburra eta erosoa.

Ibilbidearen xehetasunak Wikilocen

Ibilbideko bideoa:

Ibilbidea eta altimetria

Ibilbidea

Altimetria

Cretaserako errepidean dagoen aparkalekuan aparkatu eta bertatik ibilbide kulturala hasi. Bi norantzetatik joko dugu beraz hasieran Mas Toribio eta Villa Den Vallerantz eta itzuleran Piedrafitako monumentuetara

Zutoinean informazio ezberdinak

Errepidearen aldamenean aparkaleku zabala dago.

Pistaren hasiera

Tumulu eta garai horretako ehorzketen inguruko informazioa.

Tumuluak Burdin Aroko ehorzketak dira (iberiar kulturaren lehen faseekin bat etorriko zena), eta, horietatik abiatuta, K.a. VI. eta VI. mendeetan ehorzketa munduaren errealitatea ezagutu dezakegu.

Garai hartako ehorzketa-errituala zen gorpua ustrinum edo ehorzketa-pira batean erraustzea, errautsak ontzi edo hautestontzi batean jartzea, hilobiaren ganberan zista-izeneko harrizko lauzazko kaxa batez osatua, eta, ondoren, dena lurrez eta harriz estaltzea.

Hautestontziarekin batera, batzuetan, ostilamendu bat zegoen, gizabanakoaren estatus soziala adierazten zuena, eta hildakoaren omenez egindako hileta-oturuntzekin lotu diren beste ontzi eta elementu sinboliko batzuk. Horrek adierazten du garrantzitsua izan zela hildakoari laguntzeko errituetan taldean parte hartzea.

Herrixken (garai honetako kokaguneen eklosio handiarekin) eta dokumentatutako ehorzketen artean dagoen desorekak pentsarazten du komunitateko kide batzuk bakarrik lurperatzen zirela tumuluetan. Alde horien agerpena hautestontzietako batzuekin batera zeuden ajeetan ere ikusten da, luxuzkotzat eta prestigiozkotzat jo behar diren baliozko materialekin.

Apurtxo bat ibili ondoren aurreneko tumulura iritsiko naiz.

Mas Toribio I tumulua

Mas de Turubio partidan (Arens de Lledó udalerrian), XX. mendearen hasieran, P. Bosch Gimperak eta J. Colominasek zazpi tumulu aurkitu zituzten guztira, eta horietatik 4 bisita daitezke.

Mas de Toribio I izeneko tumulua Colominasen egunkarian agertzen da, eta honela deskribatzen du: 5 metro inguruko diametroa duen tumulu-egitura zirkular bat, lauzazko zista eszentrikoduna, egoera onean mantentzen dena, 1,30 metroko luzera, 0,70 metroko zabalera eta 1,10 metroko sakonerarekin. Aipatzekoa da zistaren ondoan estalkia izango litzatekeen lauza handi bat dagoela, gaur egun arte iritsi den bakarrenetakoa.

Tamaina eta ikusgarritasun handiko alea da, eta horrek bat egiten du tumuluei elite sozialen edo lurralde-markatzaileen ageriko funtzioa ematen dien teoriarekin, erkidego baten lurralde-domeinua adieraziz.

Tumulu horretan, ostilamenduaren artean, zeramikazko edalontzi bat aurkitu zen, K.a. VI. mendeko ehorzketa honen datazioaren inguruan egina.

Mas Toribio I tumulua

Aurreneko tumulua bisitatu eta gero pistatik jarraituko dut Mas Toribio II eta III tumuluetara iristeko.

Mas Toribio II

Mas Toribio II eta III tumuluak

Mas Toribio III

Mas Toribio II eta III

Pistatik jarraitu eta olibondoen artetik ibiliko naiz.

Olibondoak

Momentu batean pista utzi beharko dut eskuin aldeko bidetik Viya dén Valleko tumuluak bisitatzeko.

Pista eskuinetik utzi

Tontortxo batean zenbait egitura eta tumulua ikusgai izango da.

Tumulu Vinya D´en Valle

Tumuluak Vinya D´en Valle

Tumulu Vinya D´en Valle

Berriz ere pista nagusira itzuli eta handik jaisten jarraitu beharko da Mas D´en Jerra baserri zaharraren aurrietara iristeko.

Mas D´en Jerra

Masia edo baserriaren aurriak bisitau ondoren pistatik metro batzuk jaitsi eta segituan zutoin bat ikusgai izango da. Bertatik olibondo monumentala bisitatzera eta bereziki grabatuetara joko dut.

Bidegurutzean

Olibondo monumentala

Eta apurtxo bat beherago bertze zuhaitz baten azpian eta iturburu baten goiko aldean grabatuen harria dago.

Mas D´en Jerra grabatuak

Grabatuak iturburu baten ondoan daude, eta, beraz, iturburua sakralizatzen ari dira. Horien artean antropomorfoa edo are arboriformea dirudiena ikusten dela dirudi.

Irudi geometrikoak deskribatzen dituzte, kubetaz eta erretenez lotutako kazoleta angeluzuzenez osatuak. Autore batzuek "konstelazio" gisa sailkatzen dute.

Harria txikitzeko teknika erabiltzen da, eta data duela gutxiko historiaurreari, Burdin Aroari edo Iberiar aroari esleitzen zaio. Uraren erritu-kultuekin edo hegaztiak ehizatzeko metodoekin lotzen da.

Mas D´en Jerra grabatuak

Mas D´en Jerra grabatuak eta iturburua

Mas D´en Jerra grabatuak

Bisitaren ostean, gune berezi honetan atsedenalditxoa hartu eta gero, berriz ere pistara igo eta bertatik aparkalekura itzuli.

Mas D´en Jerra

Labore eremuak

Ilargia ikusgai

Aparkalekura iritsi eta oraingoan bertze norantza jarraituko dut. Aurrerago bidegurutze bat dago non zuzen jarraitu beharko den.

Zuzen jarraitu

Eta apurtxo bat aurrerago eskuin alderantz

Eskuinetik segi

Agudo mugarri berezi honetara iritsiko naiz.

Mugarria

Eta aurrera jarraituz Piedrafita II tumulura iritsiko naiz.

Piedrafita II tumulua

Zimista batek hiru alde ditu, harri handiz eginak (...), eta horien irekidura, gehienetan bezala, eguzkia sartzera bideratuta dago "(Informazio-kartela). J.L.Camps-ek aurkitu zuen.

Zista neguko solstizioan eguzkia sartzera begira dago.