Mendiko osterak: Calaceite iberiar herrixkak

Calaceite herritik abiatuta inguruko herrixka iberikoak ezagutzeko ibilbide zirkularra. Ondarez inguruaturiko ibilbidea, batetik Calaceite herriko zenbait eraikinak ezagutuz eta ondoren landa eremuan Tossal Redo eta geroago San Antoni iberiar herrixka bisitatuz. Erabat gomendagarria, baina kontuz udako egun berotsuetan ez bai da oso gomendagarria.

Ibilbideko xehetasunak Wikilocen:

Ibilbideko bideoa:

Ibilbidea eta altimetria

Ibilbidea

Altimetria

Calaceite herriko arean lo egin eta goizean goiz ibilbidea egitera aterako naiz. Negua da eta beraz ez dut berorik pasako, are gehiago, eguzkia eskertu da.

Ibilbidea hasteko Calaceite herrira igoko naiz eta bertako zenbait eraikin historikoak bisitatu.

Area

Calaceite Matarrañan hobekien kontserbatutako hiri-multzoetako bat da, eta jauretxe, kapera, ermita eta atari ugari ditu, herriak garai batean bizi izan zuen distira gogorarazten dutenak.

Herrira igotzean aurreneko eraikina San Roque baseliza izango da.

San Roque baseliza

Izkinako eraikina, harlanduzko fatxadarekin. Sarrera alboko horman dago, dobela handiak dituen erdi-puntuko arkuko portada batekin. Atearen gainean, horma-hobi txiki bat dago, San Rokeren irudiarekin, eta alboko bi leiho, kontrako isuriekin (ezkerreko leihoa, kanpora txaranbeldua; eskuineko leihoa, barne-isuria).

Barrualdean, bi ataleko habearte angeluzuzen bakarra du, zirkuluerdiko arku handiz banatuta, eta ilargixkak dituen kanoi-erdiko gangaz estalita.

San Roque baseliza

Ondoren elizaren gibeleko partera joko dut, gerora plazara hurbiltzeko.

Eliza

Elizaren atari nagusira iritsi aurretik etxe monumentala bat dago.

Justizia etxea

Izkina batean kokatutako eraikina da, harlanduzko hiru fatxadarekin, lonjarekin, bi solairu teilatupearekin eta bi urezko estalkiarekin. Lonjak bi arku zorrotz ditu, izkinako pilastretan bermatuta, zutabe atxikiak dituztela. Barrualdean, lonjak arku konopiala du, eta arku horren gainean bao txiki bat dago, leiho-hegal molduratua duena. Alboko horman bertan, Jasokundearen erliebearekin landutako giltzarri gotiko bat ikus daiteke. Lonja egurrezko habeen forjaketak estaltzen du. Etxebizitzarako sarbideak zirkuluerdiko portada sinplea du. Lehen solairuan, harrizko mentsulen gainean dagoen balkoi bat irekitzen da. Zokaloaren dekorazioa ere harlanduzkoa da. Gainera, gotiko estiloko leiho ajimezatua du. Azkenik, goiko solairuan, hiru bao txiki irekitzen dira eta gargolak agertzen dira.

Justizia etxea

Gaur egun fatxadari perspektiba guztia kentzen dion kale estu batean kokatuta dagoen arren, eraiki zen unean hiriko espazio nagusietako batean kokatzen zen: hiri-bilbea osatzen zuten bi plazetako batean, Dalt plazan, Baix plazaren (egungo Espainia plaza) aurka, udaletxea eta merkatua zeuden lekuan. Elizaren kalearen bidez beheko plazarekin zuzenean komunikatuta dago, eta oraindik ere Calolioren hirigintza egituratzen duten ardatzetako batean dago; izan ere, bertatik abiatzen da Maella kalea, herriko atari zaharrenetako batera daramana, segur aski egungo Pilarreko kaperaren kokalekuan.

Eliza handia da, hiru habearte, kontrahormen arteko alboko kaperak, gurutzadura lerrokatua eta ekialdera begira dagoen burualdea ditu, erdiko kaperan oinplano poligonala eta alboetan zuzena; ebanjelioaren aldeko azken atalaren gainean dorre monumentala dago. Harlanduzkoa da eta harlangaitzezko zati batzuk ditu.

Kanpoaldean fatxada nabarmentzen da, hiru portada monumentalekin, barrualdeko hiru nabeetako bakoitzari dagozkionak. Dinamismo handia, erliebea eta barrokoaren ezaugarri diren kontraste-jokoak dituzte, eta hirurek antzeko konposizio-ideia erakusten dute: bertikaltasun nabarmeneko bi gorputz. Beheko gorputzean, alboetan euskarri atxikiak dituen atea dago, eta goikoan, berriz, horma-hobi bat. Hala ere, erdiko portada nabarmentzen da besteen gainetik, bere neurriak (zabalera eta altuera handiagoa), eskultura-ugaritasuna eta kanpoalderako proiekzio nabarmenagoa direla eta; bestalde, alboetako bi portadak berdin-berdinak dira eta ate nagusiaren bi aldeetan simetrikoki kokatuta daude.

Asunción eliza

Arkupetik igaro eta plazara aterako naiz.

Arkupea

Plaza zabalean, bertze eraikinen artean udala dago.

Plaza

Calaceiteko udaletxea Kontzejuaren jabetzako herriko plazan zeuden eraikin batzuen gainean eraiki zen, eta 1609 eta 1613 bitartean Pedro Pizarro hargin maisuak egin zuen.

Oinplano angeluzuzeneko eta harlangaitzezko eraikina da barrualderako, eta harlanduzkoa kanpoalderako eta hiru solairuko altuerarako. Trazadura bakun eta sendoko eraikina da.

Lehenengo solairuan, kolomen gainean molduratutako zirkuluerdiko bi arkuren bidez irekitzen da lonja, eta, enjutan, harriz landuta dago herriko armarria, 1610. urtekoa. Sarrera nagusia arkupearen azpian dago, erdi-puntuko arkuko ate batetik eta dobela handietatik. Inposta-lerro batek bereizten du oinplano nobletik.

Bigarren solairuak hiru balkoi dinteldu eta harrizko balaustrada ditu, eta horien gainean beste inposta-lerro bat, inposta-lerro batez lotutako moldura jarraitua duen zirkuluerdiko bederatzi arkuko galeria bat duen goiko solairutik bereizten duena.

Eraikuntza, harrian landutako teilatu-hegal batez errematatzen da.

Ikus daitekeen beste fatxadak garaiera txikiagoa du, eta lonjara sartzeko ateak zirkuluerdiko arku dobelatua du.

Barrutik, atari handi bat du, barrualdea ere harlanduzkoa, eta eskailerak, egurrezko balaustradarekin. Beheko solairuan, ziegak harlanduzko ojiba-gangaz estalita daude. Eraikinaren bigarren solairuan bilkura-areto handi bat dago, zertxobait landutako egurrezko forjatuekin.

Udaletxea

Karrika horretatik jarraituz San Anton kapera eta arkupera hurbilduko naiz.

San Antón kapera

Kapera irekia duen ataria da, hiribilduaren hiri-bilbearen arteria nagusietako batean kokatua, San Antonio kalean, Vilaren Etxea dagoen plazatik abiatzen dena. Kaleen elkargune batean dago: atariaren ondoren, kalea bitan banatzen da, San Antoniokoa eta Santa Barbarakoa, eta horrek atari honen konfigurazio bitxia eragin du. Gainera, atariaren kanpoaldeko irekidurarekiko angelu zuzenean, hirugarren kale bat dago, malda nabarmenean, eta hegoalderantz jaisten da kapera-ataria bera baino zaharragoa den beste atari edo pasabide batetik.

Oinplano angeluzuzeneko eraikina da, bi atalekoa, eta bi solairu ditu (goikoa behekoa baino askoz altuagoa): beheko solairua irekita dago eta kalea igarotzeko eremua da; goikoan kapera irekia dago, eta iparralderantz luzatzen da beheko pasabidearen bi ataletako baten gainean dagoen etxebizitza-eraikin baten bidez. Hareharrizko harlanduz egina dago, oso lan onekoa hegoaldean (kapera dagoen zatian), eta iparraldeko zatian (pasabidearen bigarren zatian), berriz, itxura okerrenean, geroago eraikitakoa dirudi.

Arkupetik

Berriz plazara itzuli eta udaletxe azpitik igaroko naiz.

Udaletxea

Bellosta arkupetik Hiribilduko atera jaisteko.

Ortako atea

Harresi-arku horren azpian eskaileradun pasabide bat dago, eta harlanduzko eta harlangaitzezko eraikin kareztatu baten barruan dago. Kanpoaldean, zirkuluerdiko arku bat du, ojiba-arkua eta harresi-barrukoa. Barruko pasabidean, egurrezko forjatuan, eta arkuaren gainean, oinplano eta teilatupeko etxebizitza bat dago, bi bao angeluzuzen eta egutera dituena. Teilaz estalita dago, eta teilatu-hegal txiki bat du.

Ortako ataria, Horta de Sant Joan herriaren bidea bertara iristen zelako deitua, harresi zaharraren hiru atarietako bat da, gaur egun oraindik ere hiribildua ixten zuten bost atarietatik bat.

Hiribilduko atea

Bellosta kalea Kale Nagusiarekin eta Espainia plazarekin lotzen du

Esparruaren sarrerako ataria, harresiz kanpoko ojiba-harlanduzko arkuarekin eta harresien barruan beheratutako arkuarekin. Tamaina handikoa da eta egurrezko pasabide forjatu batek estaltzen du. Pasabidearen gainean, hiru solairuko etxebizitza bat dago. Hiru balkoi ditu eta oso zaharberrituta dago. Ogiba-arkuaren gainean, hiribilduaren armarri bat eta 1955eko data daude landuta. Arkua desnibelean dago, eta, beraz, hiribildurako sarbidea eskailera batetik egiten da eta adarbe batera igarotzen da. Kale Nagusira igotzeko, berriz, arku beheratuekin estalitako pasabide batzuk daude, eta horien gainean etxebizitzak eraikitzen dira. Ingurumen-balio handiko espazioa da, harlanduzko eta harlangaitzezko eraikinak, leiho apainduak eta harrizko erlaitza dituena.

Errepidea zeharkatu eta karrika batetatik herritik irtengo naiz.

Herritik irteteko pista

Bertze bidegurutze batetatara iritsi eta oraingoan ezkerretik jo.

Calaceite bidegurutzetik

Pista horretatik font Espilesera iritsi eta hau bisitau ondoren ezkerreko pistatik baselizara joko dut.

Font Espiles

Baselizara iritsi eta eskuineko pistatik jarraituko dut

Miserikordia baseliza

Pistaren aldeetara harri lehorrez osaturiko horma ederrak ikusgai izango dira.

Harri lehorra

Font del Valls ikustera desbideratuko naiz.

Font del Valls

Berriz pistara igo eta bertatik jarraitu bidegurutze batetara iritsi arte. Bertan eskuineko pistatik segi.

Eskuineko pistatik

Aurrerago bertze bidegurutze bat dago. Eskuinetik Tossal Redorantz.

Eskuinetik ere

Eta pistara atera. Eskuinetik aztarnategira eta bisitaren ondoren bertze norantzatik jarraitu beharko da.

Herria kronologikoki K.a. VII. eta VI. mendeen artean finkatu da.

Tossal Redo

Informazio gehiagorako: https://www.iberosenaragon.net/yacimientos/tossal-redo/ edo https://patrimonioculturaldearagon.es/patrimonio/tossal-redo/

Tossal Redo

Iberiar penintsulako aztarnategi arkeologikoa da, K.a. VII-VI mendeetakoa. Bi herrixka eta harresiren aztarnak ditu, Juan Cabrek industua, eta Iberiar Ibilbidearen zati bat, Aragoi Beherean.

Tossal Redó izenpean bi herrixka oso hurbil daude. Bata, tradizionalki "Tossal Redóko herrixka txikia" deitua, berreskuratzeko zain dagoena, gaizki kontserbatua eta, horregatik, gaizki ezagutua, eta "herrixka handia", duela gutxi berreskuratu eta balioetsi dena. Tossal Redóko herrixka handi hau goragune txikiko muino batean dago, baina inguruko lurraldearen gaineko kontrol handia du. Hirigintzak erdiko kalearen ereduari erantzuten dio, eta barrurantz zabaltzen da. Kale horren bi aldeetan oinplano lauangeluarreko berrogeita hamar bat etxe daude, kale horretara sartzeko ateekin. Herriaren inguruan harresitutako bi esparru txikiren aztarnak daude: bata muinoaren tontor amesetatuaren perimetroan eta bestea muinoaren magalaren oinarritik igaro behar zuena. Etxebizitzen atzeko hormen lerrokadurak, halaber, harresi defentsibo gisa jokatuko luke. Litekeena da oinplano lauangeluarreko bi dorre txiki egotea bi sarbide nagusien ondoan. Tossal Redó herria erabat induskatu zuten XX. mendearen lehen hamarkadetan. Juan Cabrek eta aita Furgusek zuzendutako lehen esku-hartzeen ondoren, aztarnategia P. Bosch Gimperak eta Josep Colominasek induskatu zuten 1914 eta 1917. urteetan.

Tossal Redo

Herrixka iberikoaren bisita burutu ondoren berriz pistara jaitsii eta handik jarraitu. Segituan borda zahar baten aurrien aurretik igaroko naiz.

Borda aurraik

Pistak Font D´En Oróra eramango nau

Font D´En Oró

Berriz pistara igo eta bidegurutzean eskuineko pistatik segi.

Eskuineko pistatik

Aurrerago bertze bidegurutze batetara iritsi eta oraingoan ezkerretik segi.

Ezkerreko pistatik

Bertatik errepidera iritsi eta han eskuin aldetik metro batzuk egin beharko dira.

Errepidean eskuineetik

Apurtxo bat aurrerago, ezkerreko pistatik utziko dut errepidea.

Eskuinetik

Ezker aldeko pistatik segi.

eta aurrera jarraituz etxe bizitza berritu batetara aterako naiz. Bertara jaitsi eta pista zabalera ateratzean, eskuinetik Sant Antoni mendixkarantz bide zaharretik jarraitu.

Etxe berriatu

Bide zaharrera atera eta eskuinetik igotzen segi.

Bide zaharra

San Antoni bidea

Bidea herriaren hegoaldeko muturretik abiatzen zen eta Kretaserantz abiatzen zen hegoalderantz. Lehen zatian, behintzat, jatorrizko trazadura mantentzen da, nahiz eta itxura asko aldatu den ibilgailuen zirkulaziorako egin diren berrikuntzen ondorioz, eta jatorrizko ezaugarriak mantentzen diren tarte gutxi daude. Katalogatutako tarteak, oro har, olibondoz landatutako soroen artetik igarotzen dira, nahiz eta noizean behin harkaitz-goragune txikiak zeharkatzen dituzten, eta horrek aldaketak eragiten ditu bidearen konfigurazioan eta ezaugarrietan.

San Antoni bidea

Bigarren zatia 500 m inguru hegoaldean dago. 100 m inguruko altuera harritsu txiki bat zeharkatzen du. Hareharrizko azaleratzeen artean zabalera txikiagoko tarte batzuk daude, eta, kasu batzuetan, zati batean beheratuak izan dira. Sektore horren azken zatia malda handi samarrean jaisten da, lautada zabal baterantz. Lehen zatian harri naturalezko zoladura dago, eta azken zatian hareharrizko pieza handiak harriztatu ziren, zati batean oraindik ere kontserbatzen direnak. Zenbait tokitan, harlangaitz handiak jarri dira bidearen kanpoko ertzean.

San Antoni bidea

Pista zabalean bertze bidegurutze bat topatuko dut. Ezkerretik San Antonira igotzeko.

Ezkerretik

Gora iristean bertze bidegurutze bat. San Antoni bisitatzeko ezkerretik eta ondoren bertze norantzatik San Cristobalera hurbiltzeko.

Bidegurutzea

Ezkerretik igoz San Antonira iritsiko naiz.

Blogeko bertze sarrera honetan informazioa duzue duela urte batzuk buruturiko ibilbideaz.

https://mendikosterak.blogspot.com/2018/08/calaceite-eta-san-anton-herrixka.html

San Antoni herrixka

San Antonio Calaceiteko iberiar herrixkak bi garapen-fase izan zituen: bata, hasierakoa, V. eta IV .a.C mendeetakoa, muinoaren goialdean kokatua, eta bestea, geroagokoa, III. mendean datatua, okupazioaren lehen gunea handitu zuena, lurrari egokitutako terrazetan jarritako etxebizitza-lerrokadura berriak eraikiz eta harresi batez, dorretzarrez eta beste defentsa-egitura batzuez inguratuz. Herriaren une gorena K.a. III. mendean kokatzen da. Herrixkarako sarbide nagusia iparraldetik egiten zen, eta han, harresiaren eta dorre handi baten oinarriaren ondoan, aterpe edo putzu txiki bat dago, euri-urak biltzen zituena erabilera horretarako egokitutako sakonune natural batean. Etxebizitzak oinplano angeluzuzenekoak dira, eta erdiko ardatz batean eta muinoaren mendebaldean jarritako hainbat terrazatan antolatzen dira. Hainbat kale harriztatuta daude, eta horietara sartzeko aukera ematen dute. Etxeetako hormak bata bestearen gainean zeuden, eta lurraren desnibel naturalak aprobetxatzen zituzten, bi solairuko altuerara iritsiz. 1903an aztarnategi honetako indusketa arkeologikoak hasi ziren Juan Cabré arkeologo kaloliar ezagunaren eskutik. XX. mendeko lehen hamarkadetan Institut d 'Estudis Catalans-eko P. Bosch Gimperak jarraitu zituen lanak.

Kronologia

Bi okupazio-fase identifikatzen dira, K.a. V. mendetik K.a. III. mendearen amaierara bitartekoak, ziur asko erromatarrak lurralde horretara iristearekin bat datozenak.

San Antonio herrixka iberikoa

Informazio gehiago: https://www.iberosenaragon.net/yacimientos/san-antonio/ edo https://es.wikipedia.org/wiki/Poblado_ib%C3%A9rico_de_San_Antonio

San Antonio herrixka iberikoa

Tossal Redo San Antonitik

Herrixka bisitazeko egun ederra. Argitsua eta jenderik gabe.

San Antonio herrixka iberikoa

San Cristobal San Antonetik

San Antonio herrixka iberikoa

Baselizara gerturatuko naiz, bertan atsedena eta ogitartekoa jatera.

San Antonio baseliza

San Antonio muinoaren gaineko ermita txikia, iberiar herrixka dagoen tokia.

Eraikin osoa harlanduzkoa da, habearte bakarra du, angeluzuzena, eta barrualdean kanoi-gangaz estalita dago, eta kanpoaldean, bi isurialdekoa, harrizko lauzez.

Portada, dobela handiak dituen erdi-puntuko arku bat da. Fatxadan 1700 eta 1798 datak grabatu ziren.

San Antonio herrixka iberikoa

Baseliza

Erpina eta baseliza

San Antonio herrixka iberikoa

Bisita burutu eta pistara itzuli San Cristobalera joateko.

San Cristobal eliza

San Kristobal muinoaren tontorrean dagoen harlanduzko ermita handia da. Lau ataleko habearte bakarra du, eta alboetako kaperek burualde zuzena. Nabea ertz-gangaz estalita dago. Harlanduzko obra da. Erdi-puntuko portada du, apur bat apaindua, eta inpostak arku-abioaren mailan. Gainean, horma-hobi bat du, San Kristobalen irudiarekin. Alboetan, estibiteak eta arkuen errematea ditu. Horma-hobiaren alde banatan, okulu batek etendako inposta jarraitu bat nabarmentzen da. Harlanduzko erlaitz hautsia du. Oinaldeari atxikitako dorre bat dago. Lehen atala elizari komuna zaio, eta bigarrenak kanpai-gorputza du, zirkuluerdiko lau leiho dituena. Dorre horrek adreilu zarpiatuz egindako errematea du, eskailera itxurakoa; burualdea, berriz, goratua da, eta gorputz oktogonala du.

Eliza osoa, barruan margoekin ornatuta dago.

San Cristobal

San Cristobal eliza

Bertatik Calaceite ikusten da.

Calaceite tontorretik

Kalbarioen bidetik herrira jaitsiko naiz.

Kalbario bat

Hamalau kaperako multzoa da, eta San Kristobal mendiaren hegalean gora igotzen dira gailurreraino. Kalbarioko azken bi kaperak edo geltokiak goiko zabalgunean daude, aipatutako santuari eskainitako ermitaren ondoan. Ermita hori XVIII. mendeko eraikin barrokoa da.