Sarrera honetan Santander hiriko bisitaldi laburtxo bat aurkeztuko dut. Irteera autokarabanen aparkalekutik eginda, hiriaren goiko aldera igoz eta ondoren alde zaharretik eta kaiatik pasioa emanik, berriz goiko aldera igota eta autokarabanaren aparkalekura bueltatuz. Oraingoan ez gara Magdalenara gerturatuko eguraldia txarra izan dugulako eta aurretik ezagutzen genuelako, baina aukeran dago haraino joatea eta itsasertzetik jarraitu Sardineroko hondartzaraino.
Autokarabanentzako prestaturik dagoen aparkalekutik irtengo gara Santander hiriko goiko aldera bideratzeko. Aparkalekutik irten eta ezker aldera joko dugu. Eskuin aldetik beherantz Sardineroko hondartzara iritsiko ginatekeen.
Santander hiriaren historiaren inguruko informazioa turismo webgunetik bilduta:
"Santander, la historia de una ciudad de cara al mar
La historia de Santander se remonta al siglo I de nuestra era, fecha de la que datan los restos arqueológicos romanos encontrados en la ciudad. Sin embargo, son muchos los historiadores quienes retroceden hasta el año 26 a.C cuando, durante las Guerras Cántabras contra Roma, el emperador Augusto quiso dejar constancia de su voluntad de victoria sobre los cántabros en el Portus Victoriae (Puerto de la Victoria).
El primer rastro documental de Santander aparece en el privilegio concedido por Sancho II al monasterio de San Emeterio en 1068, de cuyo nombre latino, Sancti Emeterii, parece ser que procede el actual nombre de la ciudad.
Más adelante, Santander se constituía como villa de abadengo y, en 1187, le fue concedido fuero por Alfonso VIII. Además, Santander formaba parte de las Cuatro villas de la Mar junto a San Vicente, Laredo y Castro Urdiales y de sus astilleros salieron los barcos que abastecían la flota del Reino de Castilla. Un triunfo destacado de la marina santanderina fue la toma de Sevilla en 1248.
En el siglo XIII, la villa de Santander se articulaba ya en torno a dos núcleos: la Puebla Vieja, en la que sobresalían el castillo y la abadía-colegiata (zona actual de la Catedral y calle Alta), y la Puebla Nueva (zona de las calles Santa Clara y San Francisco), ambas unidas por un puente y entre ellas se situaría el edificio de las Atarazanas. Sin embargo, su expansión recibiría un fuerte revés: una epidemia de peste asoló a la ciudad en 1497. Durante años, Santander sufrió los efectos de la despoblación y la peste. Afortunadamente, la apertura del camino de Reinosa en 1753 inicia un importante comercio de lanas y harinas castellanas sobre todo a partir de 1765, cuando el puerto de Santander es habilitado para comerciar con las colonias americanas. Paralelamente, la villa experimentará una transformación institucional: en 1754 es elegida sede de la diócesis santanderina y en 1755, el rey Fernando VI le otorga el título de ciudad. A partir de este momento, Santander fue adquiriendo una condición preponderante sobre el resto del espacio regional, convirtiéndose en capital del territorio en 1801 con la creación de la Provincia Marítima de Santander.
El siglo XIX es la época de la verdadera expansión urbana de Santander. Aunque a comienzos de siglo la ciudad sufrió la invasión napoleónica, epidemias y crisis coloniales, el progreso no cesó. El auge del comercio de harinas junto a la importación de productos coloniales, favoreció el establecimiento de la vía férrea entre Alar del Rey y Santander. El puerto de Santander tenía tanto tráfico que incluso se referían a él como el Liverpool de España. Sin embargo, esta expansión se vio truncada por la explosión en los muelles del buque Cabo Machichaco en 1893, causando 500 muertos y miles de heridos.
En el último tercio del siglo XIX, la ciudad comienza a configurarse como un destino turístico y de ocio, coincidiendo con la promoción de los Baños de Ola gracias a sus propiedades terapéuticas.
En el verano de 1861, la reina Isabel II decidió pasar unos días en las playas de El Sardinero y, en agradecimiento, el Ayuntamiento le regaló la finca «Alfonsina» con el fin de que estableciera en Santander su residencia estival. Sin embargo, este proyecto no siguió adelante por cuestiones políticas, pero fue retomado con la figura de Alfonso XIII. Así, la ciudad regaló al monarca los terrenos de la Península de la Magdalena y el palacio con el mismo nombre, cuya obra finalizó en 1912. Su edificación impulsó la construcción de algunos de los edificios más emblemáticos como el Gran Casino, el Hotel Real o el Hipódromo de Bellavista.
En 1932 se constituye la Universidad de Verano, la actual Universidad Internacional Menéndez Pelayo (UIMP).
Más adelante, en 1941, los santanderinos tuvieron que enfrentarse a un incendio que asoló la capital cántabra dejándola prácticamente reducida a cenizas.
Otra fecha destacada es la de 1983, año en el que Santander pasa a convertirse de forma oficial en la capital de Cantabria, constituida como Comunidad Autónoma ese mismo año. "
Errotondara iritsi eta aldapan gora joan beharko dugu, lorategi batetatik goiko etorbidera iristeko.
Castros Etorbidea gainditzeko oinezkoentzako pasalekua topatuko dugu eskuin aldean.
Bertze aldera igaro eta karrika estu batzuen bitartez Dávila jeneralaren kalera aterako gara. Izen hauek hiriaren joera politikoaren lekuko argia dugu.
Vista Alegre karrikatik beherat egiterakoan, eskailera mekaniko batekin topo egingo dugu.
Eskola handi baten beheko aldera iritsiko gara eta handik
Azokoara iritsiko gara. Mercado de la Esperanza da.
Azoka honen inguruko informazioa:
" Situado a espaldas del ayuntamiento, en pleno centro de la ciudad. se trata del mercado de abastos más importante de la capital cántabra.
Eraikinaren historia: Terminado de construir en abril de 1904, su arquitectura sigue la moda de la época que caracteriza a otros mercados de ciudades europeas, pues junto a la piedra destaca la gran estructura de hierro y vidrio. Los arquitectos fueron Eduardo Reynals y Juan Moya, quienes diseñaron el nuevo mercado dentro del plan de remodelación del centro de la ciudad tras la explosión del barco Cabo Machichaco en 1893.
Situado junto a la iglesia de San Francisco, ocupa parte de la superficie de lo que fuera el antiguo convento.
Años después, tras el incendio de Santander de 1941, tuvo una primera reforma pues las vidrieras fueron destruidas, si bien la gran y última remodelación arquitectónica es mucho más reciente, pues llevada a cabo en 2010 cuando se instaló una nueva cubierta metálica."
Plaza berean, baina gibeleko partean Santanderreko udaletxea dago.
Wikipediatik jasotako informazioa eraikinaren inguru: " El edificio original consistía en la mitad del actual inaugurada el 15 de septiembre de 1907 siendo alcalde Luis Martínez Fernández, el proyecto fue realizado en 1897 por el arquitecto Julio Martínez-Zapata, que ganó el segundo premio de la Exposición Nacional de Bellas Artes. Las obras costaron 600.000 pesetas, por aquel entonces la Plaza no era la del Ayuntamiento, sino que se llamaba Pi y Margall.
El edificio se amplió más tarde para formar el bloque que hoy se conoce y está compuesto por tres plantas, en las que se encuentran parte de las oficinas. Se construyó en dos fases porque el solar en el que se edificó era propiedad del Ayuntamiento y del obispado. En 1963 se comenzó la obra de la segunda parte del edificio y se reinauguró en 1967."
Tenperatura freskoa denez eta euria iragartzen dutenez, denda batetara sartu eta arropa apur bat erosiko dugu, beherapenak probeztuz.
Aurrera jarraitu eta Velarde plazara iritsiko gara.
Plaza honen inguruko informazioa wikipediatik bilduta: "La plaza fue proyectada por los arquitectos Javier González de Riancho, Rafael Huidobro y Valentín del Noval, siguiendo los modelos que, tras la Guerra Civil, impondrá el estado para los edificios públicos. Su imagen se inspira en la antigua aduana de finales del siglo XVIII, que se situaba por la zona y que desapareció tras el incendio de Santander de 1941.
Obra de gran sobriedad formal, presenta una planta cuadrada con cinco entradas y soportales sostenidos por pilastras, todo ello en líneas puras y muy simétricas. Los edificios que la componen están ocupados por organismos públicos, destacando el cuerpo central que alberga la sede central de Caja Cantabria. En este cuerpo aparece un pórtico con columnas gigantes, encima del cual hay dos esculturas del escultor Agustín de la Herrán Matorras, que representan a un hombre y a una mujer desnudos, representando "El Ahorro" y "La Beneficencia", y que en su momento suscitaron gran polémica, por representar desnudos muy naturalistas. En su entrada principal está colocada, sobre un gran pedestal, la estatua de Pedro Velarde, héroe cántabro de la Guerra de la Independencia española, erigida en 1880 y que es uno de los monumentos más antiguos de la ciudad.1 En la estatua también se pueden ver dos bajorrelieves que representan a "La Fama" y a "España".
En el año 2006 la plaza sufrió una profunda remodelación, pasando a ser peatonalizada en su práctica totalidad. Durante las obras de transformación se encontraron restos arqueológicos de la antigua muralla medieval de Santander y de su Puerta del Mar, así como restos previos al incendio, como búnkeres y un refugio antiaéreo de la Guerra Civil.
En agosto de 2014 se inauguró el Centro de Interpretación de la Muralla, realizado en base al proyecto redactado por José María Pérez González, Peridis, aprobado por la Consejería de Cultura y el ayuntamiento de Santander para poner en valor este yacimiento. Dicho Centro puede visitarse gratuitamente con cita previa en la Oficina de Turismo. Además se están desarrollando las obras de adecuación para poder visitar el mentado refugio, en la plaza del Príncipe. "
Aurrerago jarraituz, Gerra zibileko aterpe batetara iritsiko gara. Bonbardaketetatik babesteko erabilia. Turismo webean halakoa aipatzen dute: "Las instalaciones, situadas bajo el suelo de la plaza del Príncipe, te hará revivir uno de los períodos más negros de nuestra historia y que pocos conocen: la experiencia de los habitantes de Santander bajo los ataques aéreos que sufrieron durante la Guerra Civil. " " Ubicado en pleno centro de la ciudad, en este refugio de apenas 77 metros cuadrados, conocerás de cerca los acontecimientos más relevantes de la Guerra Civil en Santander, la vida cotidiana de los santanderinos durante ese período y los efectos devastadores de los bombardeos sobre la población." Informazio gehiago eta sarrerak erosteko webgune ofizialean https://anillocultural.com/
Eta azkenik Ekialdeko azokoaren egoitzara iritsiko gara. Informazioa: "Fue proyectado por A. Zabaleta, en 1839, por encargo del Ayuntamiento de Santander, siendo edificado entre 1839 y 1842.
Edificio de planta rectangular y de altura única, con puertas de entrada en arco de medio punto que rompen las fachadas lisas de ladrillo. Todo ello está cubierto por una techumbre de madera. Además del ladrillo y la madera, ha sido empleado el hierro como material constructivo. Tienen el interés de haber introducido en España el concepto de galería comercial, al disponer los locales comerciales a lo largo de calles. Actualmente, tras una profunda -y bastante agresiva- rehabilitación, ha recuperado su uso comercial. Alberga, igualmente, espacios expositivos culturales y es un centro socio-cultural de notable actividad.
Edificio con calles o galerías interiores destinadas a albergar locales comerciales abiertos a las mismas."
Handik badiarantz abiatuko gara Botin gunea bisitatzeko asmoz.
Zentro honen inguruko aurkezpena turismo webgunetik jasota:
"De reciente apertura, el Centro Botín es un espacio dedicado al arte y al desarrollo creativo. Diseñado por Renzo Piano, ganador del premio Pritzker de arquitectura en 1998, está dividido en dos zonas: la Oeste dedicada al arte y la Este a las actividades culturales y de formación. Cuenta con dos grandes salas de exposiciones, un auditorio con capacidad para 300 personas, aulas de formación, área de trabajo, una tienda y una cafetería-restaurante dirigida por el chef dos estrellas Michelin, Jesús Sánchez. Su ubicación privilegiada te permitirá disfrutar de las mejores vistas a la bahía. "
Badiako pasealekutik aurrera egin eta garaiko itsasontzi batekin topo egingo dugu.
Eguraldiak okerrera egiten du eta euria hasiko denez, Madalenara joan ordez jatetxe batetara bideratuko gara. Eta bazkal ostean autokarabanarantz itzultzea erabakiko dugu.
Menéndez Pelayo etorbidetik gora egingo dugu eta bertan topatuko ditugun eskailera batzuetatik gora jarraituko dugu Ospitalaren ingurura iristeko. Handik Dávila etorbidera igo eta ondoren aldapan beherat.
Aldapan beherat unibertsitateen eremura eta handik autokarabanaren aparkalekura.
Urritzola herritik abiaturik, Gaztelu mendira igo eta ondoren Txurregi mendira igotzeko. Ibilbide sasi zirkularra aurkeztuko dut. txango klasikoa apur bat gehiago luzatuko dut, Satrustegiko mendilerrotik jarraitzeko, hots, bere erpinetik bi kilometro pasatxo ibiltzeko. 14 bat kilometro eta 1.000 metrotako desnibeleko ibilbidea osatuz, baina aukeran da Txurregitik itzultzea, paseoa laburtuz eta desnibela gutxituz.
Urritzola herrira gerturatuko naiz gaurkoan, bertatik Gaztelu eta Txurregi mendirako igoera klasikoa egiteko asmoarekin. Frontoiaren aldamenean kotxea utzi eta ibilbidea hasteko iturritik igaro beharko dut.
Herriko iturritia
Aurreneko etxera gerturatu eta eskuin aldetik jarraitu.
Hemendik aurrera zenbait informazio zutoin topatuko ditut.
Errepidetxoa ezkerretik utzi beharko da aurreneko bidegurutzera iristerakoan.
Apur bat geroago zutoin bat dago eta bertan ezkerretik jarraitzea adierazten du.
Bidea estutzen doa eta mendatetxo batetara iritsi ondoren, basotik altuera galdu gabe jarraituko du metro batzutan zehar, trokatxo batetara hurbildu arte.
Bidea basoan barna igotzen doa eta aurrerago bidegurutze batetara iritsiko naiz. Igoera jarraitzeko eskuinaldetik segitu beharko da.
Gorago eta bihurgune batean, bidegurutze bat izango da. Gaztelu mendira igotzeko magaletik jarraitzen duen bidetik jarraitu beharko da. Jaitsiera aldiz, zuzenean puntu honetara egingo dut.
Aurrerago hesi batetara iritsi eta gainditu beharko da.
Azkenik basotik irten eta Gaztelu mendiko lepo batetara iritsiko naiz.
Eskuin aldetik eta mendi ertza jarraituz Gaztelu mendiko tontorrera iritsiko naiz.
Tontorrera igotzean Orarregi gaztelu zaharraren aurriak ikusgai dira.
Txurregi eta Satrustegi mendilerroa.
Burunda eta Sakana aldera.
Buzoia
Aixita eta Bihaizpak
Pirinioen xehetasunak.
Oiarregiko gazteluaren inguruko datuak, Hiru.eusetik bilduak: "Gaztelu izeneko mendiaren tontorrean dira aztarnak, itsas mailatik 1.001 metro gora. Mendi ikusgarria da. Iltzarbe, Atondo (Olloibar), Errotz eta Urritzola (Arakil) herrietako sailak batzen dira mendi horretan. Gaztelua Olloibar udalerrian sartu izan dute batzuek.
Orarregi izenez ezagutu izan zuten Berant Erdi Aroan, baina horrek ez du esan nahi orduan eraiki zutenik. Gazteluaren aztarnak diren lekutik gertu igarotzen zen erromatarren Astorga-Bordele galtzada. Sakanan barrena etorri, eta Oskia mendi-zintzurrean Iruñea aldera hartzen zuen galtzadak. Orarregiko mendatetik (830 metro inguru itsas mailatik.) igarotzen zela ere esan izan da, ez zituztela-eta erromatarrek Oskia bezalako paraje estuak gogoko. Horri buruz bada Nafarroako agirietan aipamen bat, Arerioak Irunerrian sartzeko aukera dezaken bideetako bat izan daitekeela, eta arrisku hori kontuan izateko ohartarazten duena.
Altadillek dioenez erromatarren dorre edo behatoki bat ere bada Oskiako harkaitzean. Oskiako harkaitza dioenean gaztelua izan zen mendia esan nahi badu, Orarregiko gazteluaz ari da. Orarregiko aztarnak eta Atondoko dorrea harentzat gauza bera ziren beraz. Bestalde, Moret historiagilea ideia aurreratu zuenez geroztik, Atondo, Orarregitik gertu den herria, eta Antonino erromatar enperadoreak bere ¿Bidekarian¿ aipatu zuen Alantone etxadia bat direla uste izan da, baita Ptolomeok (II. mendean) baskoien lurraldean kokatu zuen Alavona herria ere. Dena dela, 1024koa da Erdi Aroko herriaren lehenengo aipamena, eta Ataondo aldaeraz agertzen da.
Musulmanek 803an, 843an eta 924an hartu zuten Sajrat Kais gaztelua eta Orarregikoa nahikoa bat datoz, bestalde, haien kronikariek gazteluaz egin zituzten deskripzioen arabera.
Egun badakigu gaztelu nagusi hau, seguruenik Gadañokoa izango dela, Saldise eta Eguillor artean kokaturik dagoena.
Egitekoak, bat baino gehiago zituen ulertzekoa denez. Zelata-leku aproposa zen, batetik, Nafarroako bidegurutzerik garrantzitsuenetako baten ondoan, eta 1.001metro itsas mailatik gora egonik. Oskiako igarobidea kontrolatzeko ere bai, arrazoi beragatik. Eta handik ikus zitekeena komunikatzeko ere, ez zituen bideak, Arakilgo sakana eta Iruñea bera ere hain urruti. Baina ez zuten ere kontrol edo komunikazio hutserako egin, ez zuen bestela gotortzen hainbesteko lanak hartzea merezi.
XV. menderako egitekorik gabe geratu zen nonbait, gazteluzainik gabe eta desegin samarra zegoela agertzen baita 1405eko dokumentu batean, eta bota egin zutela, 1420ko batean. Dena dela, lehenago ere, XIV. mendean egon omen zen denboraldi batez itxita.
Orarregiko ataka toponimoari esker jakin genuen gaztelua zeneko mendian diren aztarnak Orarregikoarenak zirela. Agiri batek ziurtatu zuen gero hala zirela, 1352an, gazteluzainik gabe geratu zenean, Izurdiagako bizilagun bati utzi giltza, baitio agiriak. Adierazgarria da, bestalde, azken urteetako Orarregiko gazteluzainak ingurukoak izatea: Izurdiagakoak, Aginagakoak, Eritzekoak, Saratsakoak¿
Dena dela, badira mendiaren hegoaldeko magalean ere beste bi aztarnategi. Gaur egun aurkikuntzen sailean sarturik daude horiek. Ez dute, berez, gazteluarekin zer ikusirik, Brontze edo Burdin Arokoak baitira, baina balio dute inguruetan jendea aspaldidanik bizi izan dela adierazteko.
1259an ez zen Orarregin gazteluzain berezirik nonbait, Mendialdea deritzan eskualdean ibar-jaun zenak, Martin Ortiz izenekoko batek, zuen Orarregiko, Iruritako, Ozkorrezko eta Gorritiko gazteluen ardura. 1266an, berriz, Pedro Gartzeizek zen ibar-jaun, eta haren gain zegoen Orarregiko eta Gorritiko gazteluen ardura. 100 sos eta 25 kaiza gari urteko, hori zen ibar-jaunari Orarregiko gazteluaz arduratzeagatik ordaintzen zitzaion soldata, eta 10 libera 50 kaiza gari, edo bi halako, Gorritikoaz arduratzeagatik. Soldata apalagoa zuen XIV. mendearen hasieran Orarregin gazteluzain zegoenak: 5 libera eta 25 kaiza gari; Gorritiko ibar-jaunak kobratu izan zuenaren erdia, hain zuzen, eta Mendialdeko errege gazteluetako arduradunen artean zen apalena, bestalde.
Gazteluan egin izan zituzten lanez gauza handirik ez dator agirietan: 1266an 3 soseko gastua egin zutela kareoretan; dorre nagusiari estalia egitea, sarreretan (poriellos) ateak jartzea eta harresi-barruko etxe batzuk konpontzea 57 sos ordaindu zutela 1280an, eta besterik ez.
Ez da, kontsultatu ahal izan ditugun agirietan behintzat, gazteluak edo gaztelukoek gatazkaren batean parte hartutako aipamenik agertzen. Musulmanek hiru bider hartu zuten Sajrat Kais hura Orarregiko gaztelua izan daitekeela, besterik ez.
Dena dela, XV. menderako gainbehera hasia zen gaztelua, eta garai horretako gazteluzainak nongoak eta zein ziren ikusi besterik ez dago: ingurukoak eta leinu apaletakoak, gehienak. Eta gazteluzain ere ez ziren, egia esan. Hona zer dioen Martinenak: ¿1352 Migel Araiz, Izurdiagako bizilaguna, guarda (¿) 1362 Migel Adidona, giltzaria (¿) 1374 Pedro Garzia Eritze, hilabetean behin bisita egitera behartua (¿)¿ 1400ean Lope Martinez Sarasa zen gazteluzain, eta 1400ean bertan hil zen hori. 1405ean, ¿Ez da gazteluzainik eta desegina dago¿ agertzen da dokumentu batean, eta ¿Eraitsi egin dute¿, 1420ko zerrenda batean.
Goraxeago esana frogatzera datoz, bestalde, gazteluzainen soldatak. 1355ean zegoenak, 20 sos eta 10 kaiza garikoa zuen, esate baterako. Soldata horixe zuen Aitzitakoak ere, eta Nafarroan zenik apalenetakoa zen. Konponketa lanik ere, ez zen askorik egin izango, konponketa-agiriak behintzat 1280tik 1347ra bitartean egindakoenak bakarrik aurkitu baitzituen Martinenak ere.
Jendeak aspaldidanik erabilitako lekua da, dudarik gabe, eta gaztelua bera ere antzinakoa izango zen, Sajrat Kais eta Orarregi gaztelu bera baziren, baina Berant Erdi Aroari dagokionez, Orarregi izenarekin behintzat, 1259tik 1352ra arte bakarrik erabili zuten, eta zaindu baino ez zuten egin gero, beste mende erdi batez.
Gazteluaren egituraz ezer gutxi dator agirietan, baina horiei esker dakigu sarrerako ate-gaina, atearen bi atalak eta atalaga haritzezkoak zirela; harresien barruan dorre nagusiaz aparte beste etxe batzuk ere bazirela; etxe bat besteak baino handiagoa zela, eta, estalia zurez eta harlauzaz egina izan arren, harrizko hormak zituela etxeak. Horiek dira agirietan agertzen diren datuak. Diren aztarnei arretaz erreparatzea beste biderik ez dago beraz, gaztelua nolatsu zen jakin nahi badugu.
Beraz, diren aztarnei erreparatuta bakarrik jakin daiteke oraingoz gainerakoa, eta beste batzuetan baino aztarna gehiago da Orarregin. Erdi Aroko aztarnategiak 85 metro luze (I-tik H-ra) eta 25 metro zabal (E-tik M-ra) ditu.
Garrantzi berezia du dorre nagusiak. 1998an aritu ziren barruko aldea txukuntzen, eta oinarriak eta metroko bete altuko horma behintzat ikus daiteke gaur egun. Biribila edo zilindro egiturakoa zen, harlanduz egina eta 3,30 metro zabala, barruko aldean diametroan neurtuta. 1,50 metro lodi da horma. Mendiaren gunerik garaienean zen, eta oso urrutitik ikusiko bere garaian. Harri pila handi bat baino ez da ikusten orain, bertara gabe.
Dorre nagusiak hiru hormataleko edo triangelu formako harresia zuen inguruan, eta triangeluaren hegoaldeko izkinan harkaitzak osatzen du harresia. Harkaitza ebakia edo landua dago alde horretan, bere garaian harrobi gisa erabili zutelako-edo. Mendebaldean ere badira harresi modura edo hala moduz tolesturiko harri batzuk. Lurrean edo maldan barreiaturik daude alde horretako harresian ziren gainerako harriak.
Dorre nagusikoak kenduta, ekialdean dira hondakinik interesgarrienak. Bi hormatal nabari dira. Alde horretako harresiaren oinarriarena bata, eta etxe edo bestelako eraikuntzaren batena, bestea. Erdian dago bigarren atala, eta landu gabeko harriz egina da. Bestalde, terraza edo zabaltza moduko bat eratzen du ekialdeko harresiak, berez ere nahiko laua da baina alde hori.
Gaur egun Orarregiko gainean diren hondakinak Sajrat Kais eraikuntzarenak dira Alberto Cañada Justek La Campaña de Pamplona (Año 924) bere liburuan dioenaren arabera, eta goraxeago aipatu den erdiko hormatal hori, berriz, Arib ibn Saad-en kronika liburuan agertzen den elizarena. Elizaren plano txiki bat ere bada Cañada Justeren liburuan, bere hipotesia ilustratzeko egindakoa, eta planoaren horren arabera, 10 x 4 metro inguru zen eliza, luze-zabalean. Zernahi dela ere, marrazkian bertan nabari da tesia horrek ez duela oinarri sendorik, ipar-hegoalde norabidean irudikatu baitzuen eraikuntza eta ez ekialde-mendebalde norabidean, lehen kristau-elizak ziren bezala.
Arestian aipatu bezala seguruenik dokumentazio horretan ageri den gaztelua Gadañokoa izango da.
Cañada Justek 1975ean lortu zuen lizentziatura, eta bere ustez 924an edo suntsitu zutenean bezala geratu izango omen ziren gainera Orarregiko hondakinak, gainera. Gauza ziurtzat daukate gaur egun hondakin horien lekuan zela Berant Erdi Aroko Orarregi gaztelua, eta hipotesi modura ontzat ematen dira musulman kronikarien Sajrat Kais hura leku berean egotea eta Orarregin zen dorrea garai hartakoa izatea ere. Alde horretatik begiratuta bai, zuzen lebilke Cañada, Orarregiko gaztelua Sjarat Kais-en ondorengoa izan zitekeela dioenean. Gainera, dorrea biribila edo zilindro egiturakoa izatea antzinakoa den seinale omen baita, aditu askok dioenez.
Bestalde, 1998an bildu zituzten 63 zeramika pusketatik 27 eskuz eginak ziren, eta tornuan eginak beste 36an. Puska gehiago ere badira, dena den, mendiaren maldetan."
Panoramikak dorrearekin
Tontorrean lasai diren ahuntzak.
Urritzola Tontorretik ikusita
Artetako kanoia eta ur-emaria.
Txurregi eta Gaztelu arteko mendileporatz jaitsi beharko da. Bidean aska hau gainditu beharko da.
Eta mendi lepotik Txurregi mendiko magal malkartsuari ekin beharko zaio.
Mendi-ertzera iristerakoan.
Txurregi ingurutik Gaztelu mendia eta igotako aldapa ikusgai dira.
Mendi-ertzera iritsi eta eskuin aldetik jarraitu beharko da Satrustegiko mendilerroan barna, tontorrera iristeko.
Txurregi mendiko buzoia.
Olloko ibarra eta Berian mendia bukaeran.
Txuerregi menditik
Olloko haraneko landa eremuen xehetasuna.
Tontorretik aurrera jarraituko dut, Satrustegi mendilerroko erpinetik.
Bidea polita da nahiz eta tentuz ibili beharra dagoen, zenbaitetan hormen gainetik ibili beharra bai dago.
Tontor honetara iritsiko naiz. Eta ondoren aurretik dagoen mendi-lepoan abiatzen den eskuineko magaletik beherat.
Gaurko azken tontortxoa.
Ezkerreko mendilepoan abiatzen den bidea hartu eta basoan sartu.
Basotik jaitsi.
Aurreneko bidegurutze honetan, eskuinetik jaisten segi, pista zabalagotik.
Bihurgune honetan eskuinetik jaisten jarraitu ere.
Azkenik basotik irten eta pista zabalago batekin bat egin ondoren, eskuinetik jaistean iturri batetara iritsiko naiz.
Iturria.
Beherago bidegurutze berri bat dago. Oraingoan eskuinera igotzen daraman pista hartu beharko da. Bertan metalezko atea gainditu beharko da.
Pista honetatik mendi-lepotxo batetara iritsiko gara. Bertatik Gaztelu mendia ikusgai.
Gaztelu eta Txurregi arteko mendi-leporantz igotzen jarraitu beharko da.
Mendi-lepotik beharantz, hesiaren aldamenetik. Agian bertze aldetik bidea nabariagoa da.
Gaztelu mendiko magaletara gerturatu behar.
Ezker aldetik eta mendi magaletik basoan barneratzeko. Handik igoerako bidegurutzera iristeko.
Hemendik aurrera igoerako bidea jarraitzea bertzerik ez da gelditzen.